0060.0062

5/1/16
0060.0062
  • PDF
    GoogleDocs

    :rose::rose::rose:

    Đổi thự Hiệp biện đại học sĩ lĩnh Công bộ Thượng thư Lê Đăng Doanh làm Lại bộ Thượng thư, thự Hiệp biện đại học sĩ, nhưng kiêm quản Quang lộc tự và Khâm thiên giám. Đổi thự Hiệp biện đại học sĩ lĩnh Lại bộ Thượng thư Nguyễn Khoa Minh làm Hộ bộ Thượng thư, Hiệp biện đại học sĩ, vẫn kiêm quản Hàn lâm viện. Điều Hộ bộ thự Tham tri Hoàng Văn Diễn làm Công bộ Hữu tham tri, cùng với Thị lang Đoàn Văn Phú và Trương Văn Hòa quyền giữ ấn triện bộ Công.


    Quảng Nam, gạo kém. Hoãn thóc tô chính cung năm nay đến hai năm [Minh Mệnh] thứ 15 và thứ 16 sẽ thu bù vào. Lại sai quan tỉnh theo tờ tư của bộ Hộ, mua các vật phẩm thổ sản cho Nhà nước, rồi phát thóc kho, tính giá rẻ cho dân.


    Vua thấy số gạo chi thu ở trong Kinh và các tỉnh khá nhiều, nếu có cả loại đong lường bằng phương ((1), (2) Phương : gồm 13 thăng, ăn 38 lít 116 ; Hộc : gồm 26 thăng, ăn 76 lít 226 (theo L'Annam d'autrefois) của Pierre Pasquier, Paris, 1930, tr. 268.1) thì tốn công gấp đôi cách đong bằng hộc (2). Chuẩn định: Bắt đầu từ năm Minh Mệnh thứ 15, kho thóc ở Kinh và kho các tỉnh ở ngoài, phàm số gạo thu chi nếu không tới 26 thăng thì vẫn lấy phương mà đong, còn từ 2 phương trở lên thì đong thay bằng hộc. Trong sổ sách, chỗ số mục vẫn kê khai bằng phương. Duy ở chỗ tổng số thì chua ngay ở bên là thực số đong được bao nhiêu hộc, để phòng có sự kiểm tra.


    Thuế gỗ lim ở Nghệ An phần nhiều còn thiếu. Quan tỉnh đem việc tâu lên.


    Vua bảo bộ Hộ rằng : "Gỗ sản ở rừng núi, địa thế có chỗ gần, chỗ xa, chỗ hiểm, chỗ dễ, dân ta lấy gỗ để nộp, dùng sức kể cũng khó nhọc. Vậy gia ơn miễn thuế năm nay cho 2 phần 10, còn những thuế thiếu năm trước đều miễn cho cả".


    Tổng đốc Bình Định Vũ Xuân Cẩn, tâu nói : "Quân hiện có của kiêm hạt Phú Yên còn ít. Thần đã trích ở các cơ Quảng Ngãi đóng giữ ở tỉnh lấy 150 biền binh đến đó để sai phái".


    Vua dụ sai Quảng Ngãi tức khắc phái ra 1 Quản cơ, 300 biền binh ở trong 6 cơ Tĩnh man tiếp tục đi để đóng giữ Bình Định.


    Đạo quân Tổng đốc Long - Tường Lê Phước Bảo, tiến đóng ở Lật Giang (thuộc tỉnh Gia Định). Đạo quân Tổng đốc An - Hà Lê Đại Cương tiến đóng Định Tường. Họ đều đệ tập tấu lên vua.


    Vua dụ rằng : "Nhiều lần quan quân do Kinh phái đi, thủy lục đều tiến, chắc rằng giặc quèn ở Phiên An sớm muộn thể nào cũng bị bắt. Các ngươi nên hiệp lực đốc thúc binh dõng, tùy cơ tiến đánh. Rồi thông báo cho quản quan các đạo Biên Hòa trong ngoài đánh khép lại, cốt sao bắt và chém sạch được giặc Khôi, và bè đảng nó. Lại nên dự bị trước ngăn chặn các nơi xung yếu ở đường sông và cửa biển như Nhà Bè, Cẩm Phái, Cần Giờ, Đồng Tranh để phòng ngừa lũ giặc phản nghịch, khi thế cùng, hoặc giả có thể do đường biển chạy trốn chăng".


    Thự Tuần phủ Định Tường Tô Trân tâu nói : "Từ khi nghe tin nghịch Khôi nổi loạn, thần đã phái người đi dò thám tình hình, làm tập tấu dâng lên, nhưng bị giặc ngăn trở đến nỗi không đạt lên được. Đến khi Tổng đốc Lê Phước Bảo đến tỉnh bàn bạc, lập tức sai Lãnh binh Nguyễn Văn Chính, Thủy cơ Phó quản cơ Tống Phước Bảo đem binh thuyền đến lệ thuộc để theo đi tiếp ứng đánh dẹp. Vả lại, bọn giặc ngày càng ngông cuồng mà tỉnh hạt Định Tường thì tiếp giáp Phiên An, đường thủy và đường bộ giao thông được đều có nhiều ngả, thần đã điều bát quân và dân theo địa hạt mà phòng bị. Nhưng biền binh và súng ống, khí giới ở tỉnh đều ít ỏi, phân phái không đủ, thần rất lấy làm lo".


    Vua dụ rằng : "ở Kinh hiện đã nhiều lần phái quan quân đi tiễu. Ngươi nên hết lòng đề phòng, đốc thúc quân và dân canh giữ tỉnh thành, cốt sao được mười phần kiên cố. Lê Phước Bảo và Lê Đại Cương đã đem binh thuyền hội tiễu, nhất thiết quân nhu lương thực cũ, chuẩn cho ngươi cùng Ngô Bá Tuấn hết sức trù biện, nếu có gì không chu thì ngươi mắc lỗi không nhỏ !".


    Tổng thống đạo Hưng Hóa, Phạm Văn Lý, từ Phù Liễn tiến đến Thạch Bi, hội cùng với Tổng đốc đạo Ninh Bình, Tạ Quang Cự và Tham tán Hoàng Đăng Thận, dẫn quân tiếp đến, họp sức nã bắt. Cha con Đinh Thế Đội cùng dân sở tại nghe biết, đều đã trốn trước cả, không bắt được 1 tên nào. Văn Lý bấy giờ bị bệnh, liền để Lãnh binh Trần Văn Lộc coi quản lính và dõng, theo lệnh điều khiển của Tạ Quang Cự, còn mình đem theo mấy trăm biền binh, chuyển về Quỳnh Lâm.


    Vua hay tin đó, dụ sai Văn Lý về ngay tỉnh thành Sơn Tây để điều trị.


    Tham tán Lê Văn Đức đóng quân ở Đà Bắc, dò biết phía trong Kẽm Hoa (Hoa Giản, ở tả ngạn thượng du sông), có 1 lối tắt qua rừng có thể thông với Thạch Bi. Chốn đó tuyệt hiểm. Hai bên kẽm núi đá đứng dõng thành vại, chỉ có thể do cửa kẽm mà vào hay ra. Cửa kẽm lại ngoắt ngéo, quanh co, không thể tiến thẳng được. Thần liền mộ trong quân lấy số người dám mạo hiểm, thì có bọn tòng quân gắng sức làm việc để chuộc tội là Hồ Văn Thường và Uông Đăng Vinh cùng với biền binh và thổ mục, thổ dõng 70 người xin đi. Thần lập tức sai mọi người đeo khí giới, ngồi 6 chiếc thuyền độc mộc. Vào qua cửa kẽm ước 1 dặm, giặc đã trốn trước cả. Bọn Thường men theo đường tắt trong núi, như xâu cá mà lên, lùng tìm chẳng được gì, chỉ thấy lưng núi có mấy chiếc nhà bỏ không liền đốt đi, lại theo đường kẽm đi độ nửa dặm, thì bặt không nghe thấy tiếng nói của quan quân ở Nam lộ. Cả bọn thấy mình thế cô, không dám vào sâu, lại quay về. Văn Đức đốc quân ngăn chặn cửa sông, lại tư cho Tạ Quang Cự tiện đường tiến đánh, để tiếp ứng. Rồi đem tình hình làm sớ tâu lên.


    Vua dụ rằng : "Bọn Hồ Văn Thường đã dám mạo hiểm theo đường kẽm không người qua lại mà tiến. Tuy bọn giặc đã trốn trước cả, không bắt được đứa nào, nhưng dũng cảm như vậy cũng đáng khen. Vậy thưởng cho 100 quan tiền".


    Phó vệ úy Trung vệ dinh Long võ Nguyễn Đăng Huyên, bắt được tướng giặc ở Sơn Tây là Phạm Doãn Dũng giải về Kinh.


    Dũng từ ngày thua trận ở Vũ Yển, lủi trốn ở miền rừng Cự Thắng thuộc Thanh Xuyên. Quân của Huyên đóng ở xã Đoan Hạ (đầu huyện Bất Bạt) phái lính cơ Võ dũng cùng lũ người ở sách Sơn Vi là Đinh Công Trạc (lần trước bị bắt, được tha về, xin đi bắt giặc để chuộc tội) đem thổ dân đi thám nã bắt sống được Dũng và 4 tên đồ đảng nó. Tin báo đến quân thứ Lê Văn Đức, Đức đem sự việc tâu lên.


    Vua xem tờ tâu, cả mừng, dụ Văn Đức rằng : "Tướng giặc Phạm Doãn Dũng trước chịu quan chức triều đình, mà dám giở giáo theo giặc, tội ác rất nặng, theo pháp luật giết cũng chưa bõ. Nay lũ Đinh Công Trạc đem nhiều thổ dân hiệp sức với quan quân thám nã, hiện đã bắt được để đem xử án, thực đáng khen thưởng. Chuẩn cho Đinh Công Trạc tức khắc được rộng tha tội trước, lại gia ân thưởng cho 100 lạng bạc. [Lê Văn Đức], ngươi phải hiểu dụ tận nơi cho bọn kia biết : lần này đã gắng sức vì triều đình, không những được miễn tội trước mà lại có công sau, vậy các ngươi nên lập tức khuyên bảo nhau : Nếu có thể bắt được những tên tội phạm đang sổng mà nộp lên quan, thì thể nào cũng có trọng thưởng. Các lính Võ dũng cũng được thưởng 100 lạng bạc. Nguyễn Đăng Huyên sai phái được người đắc lực, thưởng gia quân công 1 cấp, 1 đồng kim tiền Phi long hạng nhỏ. Còn tên tướng giặc Phạm Doãn Dũng lập tức giam vào cũi sắt, phái quân áp tải về Hà Nội để lần lượt luân chuyển giải về Kinh, dùng hết pháp luật để trừng trị. Còn bọn tòng đảng đều đem chém đầu để bêu cho mọi người biết, không cần phải tra cứu xét xử".


    Thự Tuần phủ Biên Hòa Vũ Quýnh, án sát Lê Văn Lễ tâu nói Lãnh binh Bình Thuận Lê Văn Nghĩa và nguyên án sát Tôn Thất Gia đã đem viện binh đến và đều tiến đến trạm Biên Long (thuộc huyện Phước An) đóng đồn trại để tùy cơ đánh dẹp. Duy có trạm đường thủy không giao thông được, đến nỗi, nhiều lần việc phát đệ các chỉ dụ và công văn cho các tỉnh Long - Tường, An Giang còn bị đọng lại ở đây.


    Vua dụ sai tìm cách tùy tiện do đường thủy hoặc đường bộ nào khác, cốt sao chuyển đạt cho được.


    Chưởng Trung quân là Tống Phước Long tâu nói : "Giặc Khôi làm phản, đã phái đại đội quan quân tiến đánh. Thần chịu ơn sâu, dày, nay tuy tuổi già sức yếu, nhưng gặp lúc có việc, kíp lo ra sức báo đáp, vậy xin tiếp tục được đi hiệp lực đánh giặc".


    Vua nói : "Những lời ngươi tâu tỏ ra sẵn lòng đánh giặc giúp vua, thực đáng khen thưởng. Nhưng đối với bọn tiểu yêu đó, có thể hẹn ngày dẹp yên được. Ngươi là đại thần kỳ cựu có công lao, nên ở Kinh chầu chực, bàn tính mưu cơ, giúp ích cũng chẳng ít, không cần xin đi".


    Vua dụ bộ Binh rằng : "Nay đương lúc nóng dữ, đại binh do Kinh phái đi phải do đường bộ tiến vào Nam Kỳ bắt giặc, không khỏi cũng khí khó nhọc vất vả. Vậy truyền dụ cho Quảng Ngãi chở 10 chiếc thuyền Điện hải, mỗi thuyền liệu phái trên dưới 30 thủy quân đi thẳng đến Phú Yên. Ngày nào đại binh trảy đến, tức khắc phối hợp cùng ngồi thuyền mà đi. Thảng hoặc đại binh đã đi qua rồi, thì cũng chở đến Bình Thuận, hội cùng biền binh các đạo, theo lệnh của Tướng quân và Tham tán sắp xếp sai phái".


    Lại truyền dụ cho Tướng quân Phan Văn Thúy, Tham tán Trương Minh Giảng : Khi binh sĩ đến Bình Thuận, gián hoặc có người mệt mỏi, thì chuẩn cho trách cứ quan tỉnh sức vát lấy thuyền, phân phối chở đến Bình Thuận, để sức quân lính được thư thái. Còn thì đi bộ đến Phú Yên, nếu muốn xuống thuyền, cũng chuẩn cho chia nhau đi những chiếc thuyền do Quảng Ngãi điều đến, cốt sao cả thủy lẫn lục đều đi được nhanh để sớm đánh dẹp.


    Tổng đốc quân vụ đạo Ninh Bình là Tạ Quang Cự, Tham tán Hoàng Đăng Thận bắt sống được bọn đầu sỏ phản nghịch là Lê Duy Lương và Lê Duy Nhiên đóng cũi đem về kinh sư.


    Trước kia, bọn Quang Cự tiến binh đến xã Thượng Cốc, cách Thạch Bi nửa ngày đường, trước hết hãy sai truyền hịch hiểu dụ dân chúng ở đó đều nguyện (xin) bắt phạm nhân để chuộc tội, sau đó giữa chừng lại gặp ngăn trở. Bọn Quang Cự liền tư báo cho đạo binh Hưng Hóa hẹn nhật kỳ để hội tiễu. Khi đến nơi, thì [dân] đã bỏ nhà trốn trước. Bọn Quang Cự lại nghiêm sức cho thổ mục là Cao Viết Khoái lấy điều họa Phước hiểu dụ dân chúng thì họ đều van lơn xin triển hạn. Vừa được vài ngày, quả nhiên họ bắt giải đến hai tên phạm tội là Lê Duy Lương và Lê Duy Nhiên, lại chém đầu được hai tên tòng đảng mang nộp trước quân. Việc lên đến vua.


    Vua cả mừng, dụ đình thần rằng : "Lê Duy Lương, Lê Duy Nhiên đều là tội phạm trốn tránh lâu năm, tội ác rất nặng. Nay đã bắt được, thì sai Tạ Quang Cự tức khắc giam vào cũi sắt, rồi phái 200 Kinh binh đã dự cuộc hành quân và 2 thớt voi chiến giải đến Thanh Hoa. Còn từ Thanh Hoa đến Hà Tĩnh, mỗi tỉnh đều 1 viên Tổng đốc hoặc Tuần phủ, thân dẫn 1 Quản vệ, 200 biền binh và 2 thớt voi chiến trong hạt mình, trước đến đợi ở đầu địa giới mình, để tiếp hộ chuyển tống".


    Lại phái Thống chế Hồ Văn Khuê ruổi 50 khinh kỵ đi trước để tiếp hộ. Lại phái 50 quân Cẩm y, 1 Quản vệ dinh Vũ lâm và 300 biền binh tiếp lên phía trước để nhận giải về Kinh.


    Tạ Quang Cự và Hoàng Đăng Thận bấy lâu đã vất vả. Vậy trước hãy thưởng cho : Quang Cự 1 chiếc nhẫn vàng mặt có 3 viên kim cương to bằng hạt đậu, 1 chi nhân sâm Quan Đông, 2 chi nhân sâm Cao Ly ; Đăng Thận 1 chiếc nhẫn vàng mặt kim cương to bằng hạt đậu, 2 chi nhân sâm Cao Ly. Thưởng thụ thổ mục Cao Viết Khoái chức hàm Phòng ngự sứ và cho 600 lạng bạc.


    Vua lại bảo Nội các rằng : "Trước đây, vì ở Bắc Kỳ có thổ phỉ lén lút nổi lên, triều đình đã phái quan quân đi đánh dẹp. Lần lượt căn cứ vào lời tâu báo thì Hưng Hóa bắt được Hoàng Kim Thịnh, Sơn Tây bắt được Phạm Doãn Dũng, Hà Nội bắt được Lê Văn Lận, đều là yếu phạm cả. Ta đã xuống dụ cho rút quân về. Sau đó nhân Lê Văn Đức có tập tâu xin cho triển hạn thêm 10 ngày để ra sức lùng bắt bọn đầu sỏ phản nghịch, thì lời xin ấy đã được chuẩn y.


    "Nay Ninh Bình bắt sống được bọn đầu sỏ phản nghịch là Lê Duy Lương và Lê Duy Nhiên đến để xử án, như thế công lớn đã được hoàn thành. Duy lũ giặc còn sót tức khắc nên sức cho thổ mục và thổ binh sở tại tìm cách lùng bắt, cũng đủ quét sạch được, bất tất phải đóng quân lâu để nhiễm mãi lam chướng. Vậy truyền dụ cho bọn Phạm Văn Lý, Lê Văn Đức, Tạ Quang Cự, Hoàng Đăng Thận, Nguyễn Đăng Giai và Nguyễn Khả Bằng xét xem văn võ binh lính hiện đi tòng quân chuẩn cho đều được về trước tỉnh thành sở tại để nghỉ ngơi, chờ khi có chỉ tuyên triệu khải hoàn".


    Lại truyền dụ cho Đốc, Phủ, Bố, án các tỉnh Thanh Hoa, Ninh Bình, Sơn Tây và Hưng Hóa : đối với đại binh về tỉnh nghỉ ngơi, thì sau đó mấy ngày, đều nên liệu mở yến tiệc ở tỉnh thành, chuẩn cho từ Tổng thống, Tổng đốc, Tham tán đến tướng sĩ quan quân lớn nhỏ đều chia ra từng đợt mà dự tiệc. Lại cho xem chèo hát một lần, để tỏ ra rằng mừng người đi trận mới về và đền đáp công lao khó nhọc.


    Quan quân các tỉnh Hà Nội, Nam Định, Bắc Ninh, Hải Dương và Tuyên Quang, có ai được phái đi tòng chinh đánh dẹp, cũng chuẩn cho được dự yến tiệc và xem chèo hát ở tỉnh thành để cùng vui trong cuộc khải hoàn. Còn đạo Thanh Hoa do Nguyễn Đăng Giai và Nguyễn Khả Bằng, đạo Ninh Bình do Tạ Quang Cự, đạo Sơn - Hưng do Phạm Văn Lý và Lê Văn Đức, đều chiếu theo số quan quân tòng chinh, không kể là trong Kinh hay tỉnh ngoài, từ suất đội trở lên, cứ xem công trạng, liệu chia ra 3 hạng ưu, binh, thứ, làm sổ kê thành từng loại tâu lên, đợi chỉ khen thưởng. Ngoài ra, từ ngạch ngoại Cai đội, đến Chánh đội trưởng và Đội trưởng có tòng quân, hạng đã thực thụ rồi, được thưởng mỗi người 3 quan tiền, còn từ hạng chưa thực thụ đến binh lính mỗi người 2 quan, các thủ hạ mỗi người 1 quan.


    Nếu kẻ nào lần trước tòng chinh, sau được lệnh rút về và sau lại được tiếp tục đi tòng chinh, thì cấp cho một nửa.


    Đến như trong các thổ ty, ai là người có quan chức mà coi quản đốc suất thổ dân trước sau gắng sức tòng quân thì cứ xét theo thể lệ quan chức mà kê khai công trạng. Còn các thổ mục thì mỗi người được thưởng 2 đồng ngân tiền Phi long hạng lớn, thổ dân thì mỗi người 1 quan tiền. Lại nữa, những người được phái đi tòng quân gắng sức để chuộc tội cũng được chiếu theo công trạng, hoặc nên liệt kê vào sổ danh sách, hoặc nên bàn định ban thưởng châm chước phân biệt mà làm. Gián hoặc có biền binh các tỉnh trước đã điều đi tòng chinh thì cũng chiếu theo lệ thưởng này tư cho các Tổng đốc, Tuần phủ phân biệt thưởng cấp để mọi người thấm ơn vui vẻ.


    Lại dụ Tướng quân Nam Kỳ là Phạm Văn Thúy và Tham tán Trương Minh Giảng rằng : "Giặc Khôi gây việc, động mở mồm là nêu danh nghĩa lập lại nhà Lê. Nay tên đầu sỏ là cái mầm nhà Lê gây việc ở Bắc Kỳ đã bị giết cả. Đó rõ ràng là chứng triệu giặc Khôi sẽ bị nộp đầu. Công lớn có thể tính ngày xong được".


    Vua dụ đình thần rằng : "Nhiều lần điều bát quan quân các tỉnh và thủy quân ở Kinh xuất phát, chắc rằng hiện nay đã đến địa hạt Bình Thuận, Biên Hòa. Còn quan quân do Tổng đốc Long - Tường là Lê Phước Bảo, Tổng đốc An - Hà là Lê Đại Cương tâu nói đã đốc thúc đó cũng đã đến đủ. Vậy truyền dụ cho bọn Lãnh binh Nguyễn Văn Hòa, Mai Công Ngôn, Lê Sách, Lê Văn Nghĩa và Nguyễn Văn Thị một mặt thông tin cho Lê Phước Bảo và Lê Đại Cương tiến đánh, một mặt tức khắc đốc suất quan quân, voi chiến và thuyền các tỉnh, chia đường thủy, bộ, đến thẳng tỉnh thành Phiên An, cốt phải bắt hoặc chém được lũ tướng giặc Lê Văn Khôi để làm cho ra án. Nếu có kẻ nào rụt rè, thì lập tức đem chém để rao ở trước quân. Mọi người đều nên đồng lòng gắng sức, gấp diệt giặc này rồi hãy ăn sáng để lập công danh, giành lấy hậu thưởng, chính là cơ hội này. Đã cố gắng lại cố gắng thêm". Lại truyền dụ cho Lê Phước Bảo và Lê Đại Cương đều biết việc này.


    Trong Kinh kỳ lâu không mưa, đã nhiều lần cầu đảo rồi, nhưng chưa ứng nghiệm. Liền cho bày đàn Tam thần ở ngoài cửa Ngọ Môn, phía tây cầu Kim Thủy, sai hoàng tử tước công làm lễ đảo vũ. Lại phái thêm Thị lang Lục bộ thay phiên nhau theo đi cầu đảo.


    Vua lo lắng vì hạn hán, bèn lánh ở điện khác, giảm bớt món ăn và thả hết chim, muông ở vườn Cấm uyển. Nhân đó hỏi thị thần Phan Huy Thực rằng : "Ngươi có thấy năm nào tháng 6 không mưa, đến tháng 7 mới mưa mà việc canh nông không thiệt hại gì ?". Huy Thực thưa : "Tháng 7 mới mưa thì năm ngoái cũng có. Nhưng khoảng tháng 8, tháng 9 không mưa dầm thì lúa tốt, nếu gặp mưa dầm thì hại nhiều". Vua nói : "Trước đây, Bắc Kỳ có biến, mà lúa chiêm lại được mùa. Nay thổ phỉ mới yên, lại gặp nạn đại hạn. Lòng ta lo lắm, không sao thôi được !".


    Vua dụ Nội các rằng : "Đối với những tù phạm can án bị truy bồi tang vật hiện giam ở vệ Cẩm y, ty Trấn phủ và ngục Thừa Thiên, ta đã sai bộ Hình Phước duyệt nguyên án : có kẻ làm chủ thủ để mất hoặc thiếu đồ vật của kho, có kẻ làm tượng mục ((1) Tượng mục : tức như phó cả, cai thợ.1) đem bán rồi thả thợ về, lại mạo chi tiền và gạo, có kẻ làm Thư lại thông đồng nhau lĩnh lương quan chức hai lần. Trong đó, kẻ nào tội nặng, tang vật nhiều, thì khép vào tội nặng cũng không uổng, còn những kẻ tang vật ít, tội nhẹ, chỉ vì chưa bồi thường xong, mà bị giam giữ lâu ngày, rất e rằng việc hình ngục sẽ thêm đọng lại !". Vua bèn sai tha hoặc phát phối làm lính đến hơn 30 người, còn việc bồi thường tang vật đều miễn cho cả.


    Tổng đốc Long - Tường là Lê Phước Bảo đánh nhau với giặc ở Tra Giang (thuộc tỉnh Gia Định), bị thua.


    Phước Bảo lúc mới đến Lật Giang, trong lòng sợ hãi, chùn lại, không dám tiến quân, ủy cho Lãnh binh An Giang, Lê Văn Thường, đóng giữ Tra Giang (ở hạ lưu sông Lật Giang). Giặc Khôi sai bè lũ là Thái Công Triều, Dương Văn Nhã, Nguyễn Văn Chắm, Vũ Vĩnh Lộc đốc suất binh thuyền ngụy do đại giang xuôi xuống, vừa thoạt giao phong, thì giặc phóng nhiều hỏa khí để đánh hỏa công, quân ta địch không lại liền lội sông chạy. Văn Thường bị giặc bắt làm tù binh. Phước Bảo lại sai Phó lãnh binh Định Tường là Nguyễn Văn Chính tiếp chiến, cũng thua chạy. Thuyền đò, khí giới, súng ống đều bị mất hết vào tay giặc. Vừa lúc ấy, thấy một toán quân giặc theo phía sông con xuôi thẳng Lật Giang, Phước Bảo hoảng hốt lui chạy về vũng Cù ((2) Nguyên văn Thực lục chép là Cù úc.2) (đầu tỉnh Định Tường). Tổng đốc An - Hà là Lê Đại Cương được tin báo, lập tức bàn cùng thự Tuần phủ Định Tường là Tô Trân, tiếp tục phái Phan Văn Thu, Chánh quản cơ cơ Định uy thuộc Định Tường, đốc suất binh thuyền đi cứu. Rồi dâng sớ tâu lên, có nói : "Súng ống, hỏa dược của thành Gia Định trước đều còn ở Phiên An chưa từng chia cấp. Lại nữa, Lê Văn Duyệt trước kia làm nhiều hỏa khí để dùng hỏa công dự bị cho việc biên phòng, nay bị lũ giặc chiếm lấy, dùng để phản công, cho nên biền binh không đủ sức địch lại".


    Vua bảo Nội các rằng : "Hai đạo quan quân của Lê Đại Cương là Lê Phước Bảo không phải không nhiều, sao lại không hợp sức cùng lòng đều tiến đánh giặc, mà lại trùng trình nghe ngóng đề phòng không chu đáo, để đến nỗi có sự thua trận nhỏ này ! Đáng lý ra phải trị tội nặng, nhưng nghĩ trong khi đang có việc nên chuẩn cho bọn Lê Đại Cương, Lê Phước Bảo và các Lãnh binh đều phải đới tội lập công, để chờ xem gắng sức sau này".


    Lại truyền dụ cho quan quân các đạo Bình Thuận, Biên Hòa như bọn Lãnh binh Nguyễn Văn Hòa, Mai Công Ngôn và Lê Sách, cả thủy lẫn lục đều đã tập hợp, xem tình thế nếu có thể mười phần toàn thắng thì hãy nên tiến quân. Nếu chưa được cơ hội tốt thì nên chờ khi trọng binh của Tướng quân và Tham tán kéo đến, bấy giờ mới hội lại đánh mạnh, hãy cẩn thận, chớ nên khinh tiến.


    Phái viên khoa đạo Phạm Duy Trinh, Lê Đức Tiệm tâu nói : "Bọn thự Tuần phủ Biên Hòa là Vũ Quýnh, Lãnh binh Bình Thuận là Lê Văn Nghĩa đóng binh ở điếm Biên - Long, địa thế nơi này cũng rất hiểm yếu, thóc kho ở đạo Hưng - Phước vẫn còn niêm phong giữ được như trước. Vũ Quýnh hiện đương chiêu tập sĩ tốt tản mát, dân phu và người man, sắp lo việc tiến đánh. Lại dò thám được tin rằng lũ giặc ở Phiên An ước có trên dưới 1.500 người, mà số người ra sức vì giặc chẳng qua hơn 300 người, còn đều là những người trong lòng hoang mang sợ hãi. Chiến thuyền đỗ ở bến Tân Khai trước thành ước có 20 chiếc, nói phao lên rằng sắp sửa tấn công Định Tường. Trên thành đều đặt súng đại bác. Các cửa thành đóng kỹ, chỉ mở 1 cửa Định Viễn. Thóc kho ngoài thành đang thuê dân xay gạo chở đem vào thành. Các tấn sở và thủ sở ở Cần Giờ phòng bị rất cẩn mật. Tỉnh thành Biên Hòa bị đảng giặc là Lê Đắc Lực và Đỗ Văn Dự cùng mấy trăm quân giặc chiếm giữ. Hai đội Hồi lương thuộc Biên Hòa cũng đều theo giặc.


    Vua dụ rằng : "Cứ như tình hình ấy, thì bè lũ trong giặc cũng không có nhiều lắm, mà thuyền đò chỉ có mấy chục chiếc cũng chưa là nhiều, thì trận thua ở Tra Giang của Lê Phước Bảo là vì quan quân phái đi sợ hãi chùn lại, chứ không phải thế giặc mạnh mẽ, có súng ống khí giới tinh nhuệ, mà [quân ta] không chống được đâu !".


    Liền giáng Lê Phước Bảo xuống 2 cấp. Ra lệnh cho điều tra rõ ràng xem biền binh ai là người nhút nhát chạy trước, thì chém để rao trong quân chúng.


    Thự Tuần phủ Biên Hòa Vũ Quýnh cùng với hơn 500 quan quân Bình Thuận từ Biên - Long tiến đi đánh giặc, để án sát Lê Văn Lễ ở lại giữ kho đạo Hưng - Phước. Việc lên đến vua. Vua ngạc nhiên về việc khinh suất tiến quân đó, liền truyền dụ cho Bình Thuận, Khánh Hòa : nếu thấy quan quân voi chiến, chiến thuyền các tỉnh và Kinh đô phái đi qua, thì giục giã hỏa tốc tiến đến Biên - Long trở về Nam để tùy cơ ứng cứu và đánh dẹp.


    Vua dụ Nội các rằng : "Trước đã phái Vệ úy Hậu vệ dinh Thần cơ là Nguyễn Văn Niên, Phó vệ úy Trần Công Điều đem binh thuyền đi đến Bình Thuận chờ đợi đại quân. Nay việc đánh giặc ở Biên Hòa đương khẩn cấp, vậy truyền dụ cho thự Tuần phủ Thuận - Khánh là Hoàng Quốc Điều : khi đoàn thuyền của Nguyễn Văn Niên đến, lập tức phải thân đến cửa biển, đem số súng ống, thuốc súng, bạc lạng, được chở đến đó, chuyển sang thuyền Điện hải ở tỉnh. Rồi đợi Thảo nghịch Hữu tướng quân và Tham tán đại thần tiến đến, sẽ cùng chở đi. Con số biền binh do Nguyễn Văn Niên quản lĩnh, thì ra lệnh cho chia ra ngồi sang những chiếc nhanh nhẹ trong số thuyền trước để đi mau đến Biên Hòa hội cùng quan quân các đạo, đánh giặc, không được trì hoãn một khắc".


    Lại có dụ cho bộ Binh rằng : "Mai Công Ngôn và Nguyễn Văn Hòa mới bổ làm Phó lãnh binh ở Phiên An, đã cho đem biền binh do đường biển đi đến Long - Tường đánh giặc. Sau đó lại có chỉ thúc giục tiến đến mạn Biên - Long trở về Nam để hội tiễu. Vậy, bổ ngay Mai Công Ngôn làm Vệ úy Tiền vệ dinh Long võ, Nguyễn Văn Hòa làm Vệ úy Hậu vệ dinh Thần cơ. Nguyễn Văn Niên, có tuổi, già yếu, cho cứ ở lại Bình Thuận, theo tỉnh thần giữ tỉnh, còn vệ binh ấy giao cho Nguyễn Văn Hòa và Phó vệ úy Trần Công Điều quản lĩnh, tiến đến Biên Hòa đánh dẹp. Nếu Nguyễn Văn Hòa đã đi trước rồi, thì chuẩn cho Nguyễn Văn Niên và Trần Công Điền vẫn cứ quản lĩnh để tiến đánh".


    Việc quân báo ở Nam Kỳ nhiều bộn và gấp rút. Dụ sai từ Thừa Thiên đến Bình Thuận, nơi nào có lệ được cấp ngựa thì cho tăng lên một con và được đặt làm định ngạch. Duy có 4 trạm Thừa Phước, Nam Chân, Phú Thịnh và Hòa Mã, đường núi gập ghềnh, không nên cấp thêm.


    Ngụy Phó tướng Thủy quân của đảng giặc Phiên An là Trần Văn Tha lẩn về Phú Yên thú tội. Vua sai tỉnh thần bắt lấy khóa tay, giải Kinh để tra tấn. Còn thân thuộc bà con của Tha đều bị căn cứ vào quê quán mà bắt giam.


    Đổi bổ Chưởng cơ Quản vệ Cẩm y là Bùi Công Huyên làm Vệ úy vệ Tiền nhất Tả dực dinh Vũ lâm, Vệ úy quyền sung Lãnh binh Thanh Hoa là Trương Văn Hậu làm Vệ úy vệ Cẩm y, chuyên coi quản đội Thường trực và đội Trường trực, lại kiêm coi quản các đội Kim sang, Ngân sang.


    Thự Bố chính Bình Định Nguyễn Tử Cư, vì là thân thuộc với Lê Văn Duyệt trước (vợ Cư là cháu gọi Duyệt bằng cậu), nói với Tổng đốc Vũ Xuân Cẩn thay mình đề đạt lên.


    Vua sai nghỉ công việc tỉnh để về Kinh đợi chỉ. Dùng Hữu Thị lang bộ Lại là Đặng Đức Thiệm quyền lĩnh Bố chính Bình Định.


    Thống chế Tả dực dinh Vũ Lâm, quyền lĩnh Tổng đốc Thanh Hoa là Nguyễn Văn Trọng, Phó đô Ngự sử viện Đô sát, sung Tham tán là Hà Duy Phiên, từ Thanh Hoa về Kinh, yết kiến. Vua dụ sai Nguyễn Văn Trọng cung chức như cũ, đổi Hà Duy Phiên làm Hữu tham tri bộ Lại.


    Dùng : Dương Văn Phong, nguyên thự Bố chính Quảng Ngãi, làm Quang lộc Tự khanh, biện lý công việc bộ Hộ, Đặng Thương, nguyên thự án sát Hưng Yên, làm Lang trung thự Tả thị lang bộ Binh.


    Việc xây thành Quảng Nam, Quảng Trị và Hà Tĩnh đã xong, thưởng cho Đổng lý Tống Phước Lương và Tôn Thất Bằng do Kinh phái đi và từ Đốc, Phủ, Quản vệ trở xuống đều được gia cấp, kỷ lục, tấm sa và bạc có thứ bậc khác nhau. Lại sai các tỉnh thần lấy tiền kho ra thưởng cho dân phu làm thuê : Quảng Trị 4.000 quan, Quảng Nam và Hà Tĩnh mỗi tỉnh 6.000 quan.


    Thự Tuần phủ Hà Tĩnh là Lê Dục Đức, tâu nói : "Con đường phụ trách quanh thành và dinh, thự, kho tàng, hiện đương sửa chữa. Tính công thấy vượt hơn số dự trù trước là trên 4 vạn công. Vậy xin trách cứ vào những người làm thuê".


    Vua dụ : "Ta nghe nói dân tỉnh ấy đến làm việc với tấm lòng sốt sắng như con làm việc cho cha, vốn không phải là lười nhác, chỉ vì gặp mưa nhiều, việc làm phí tổn hơn lên, đến nỗi không được như hạn định. Đó là vì sức không tới thôi. Vả lại, ta từ trước đến nay, một lòng yêu dân, chưa từng đem sức dân dùng phí, vậy sao lại nỡ trút cho dân ta những công việc lực dịch chưa xong này ? Vậy chuẩn cho cứ y theo thể lệ thuê mướn, cấp trả tiền và gạo".


    Lãnh binh Hải Dương là Nguyễn Văn Phương, trước kia đi Ninh Bình đánh giặc, bị bệnh ở trong quân, về đến Thiên Quan, rồi chết. Hộ lý Tuần phủ Lê Nguyên Hy đem việc đó tâu lên.


    Vua thương xót, truy tặng hàm Chưởng cơ và thưởng thêm 100 lạng bạc.


    Sai Nguyễn Văn Tần, Phó vệ úy ở Nhất vệ thuộc Tả bảo và Đỗ Công Nghi, Phó vệ úy ở Nhị vệ, đi ngựa trạm, đến Bình Định, liền quản lĩnh biền binh hai vệ do tỉnh thần Bình Định đã tập hợp lại, rồi tiến đi Bình Thuận, đợi chỉ sai phái.


    Thự Tuần phủ Biên Hòa Vũ Quýnh thu phục được tỉnh lỵ.


    Trước kia, giặc sai đồ đảng là ngụy Cai cơ Trần Minh Thiện (là con Trần Minh Nghĩa, nguyên Tả tham tri bộ Lễ, Minh Thiện làm Cai đội cơ Biên hùng. Sai, án xử Minh Nghĩa bị truy đoạt bằng sắc) trộm giữ Long Thành, lập hai đồn để chống lại quan quân. Quýnh cùng với Lãnh binh Bình Thuận là Lê Văn Nghĩa và nguyên án sát Tôn Thất Gia, thân đốc quân và voi, phá luôn được cả, chém Trần Minh Thiện và hơn chục tên đầu mục giặc, bắt sống hơn 50 tên tòng đảng nguyên là lính Biên hùng, bèn thừa thắng, đến thẳng tỉnh lỵ. Ngụy Trấn thủ Lê Đắc Lực và ngụy Hiệp trấn Đỗ Văn Dự đã lủi chạy trước.


    [Bọn Quýnh] lùng bắt được ngụy Tri phủ Phạm Văn Tự (nguyên quyền nhiếp việc phủ ở ty án sát sứ tỉnh Biên Hòa, Văn Tự mang ấn hàng giặc, ngụy xưng là Tri phủ) và thuyền đò khí giới rất nhiều.