31.01 - hhongxuan (type done)

21/8/15
31.01 - hhongxuan (type done)
  • https://drive.google.com/file/d/0B8zMka7V_FK-dHZ6UkwtaWhLblk/view?pli=1


    VÂN ĐÀI LOẠI NGỮ

    TẬP III

    Quyển 8 và 9


    VÂN ĐÀI LOẠI NGỮ

    Quyển 8


    VÂN-ĐÀI LOẠI-NGỮ

    QUYỂN 8

    8 – SĨ-QUY

    -----

    Kinh Thư chép : Học cổ nhập quan []. Nghĩa là : Học theo người xưa rồi mới ra làm quan.

    Lời truyện (1) nói : Học ưu tắc sĩ []. Nghĩa là : Học giỏi rồi ra làm quan.

    Sách Tả-truyện chép : Học nhi hậu nhập chính []. Nghĩa là : Học rồi sau mới vào chính trường.

    Này, biết được nhiều lời nói và việc làm của người đời trước hễ ứng vào tâm thì được phần chính đáng, ứng vào việc thì hợp với lẽ thích-nghi, thế mới gọi là học.

    Những câu cách-ngôn của những hiền-triết đời trước tự nhiên đã không còn sót ý-nghĩa, tôi cứ mặc cho ngòi bút ghi chép những việc lặt-vặt để nhờ đấy mà sửa mình và dùng luôn vào việc dạy dỗ trong gia-đình.

    Trong sách Luận-ngữ, Khổng-tử đối với những câu hỏi về chính-trị đều tùy theo tư-chất từng học-trò mà giải-đáp.

    Những lời nói của những bận hiền-triết đời trước nếu

    ------------
    (1) Truyện, lời giải rõ ý-nghĩa của kinh sử.
    -----------

    Mình lãnh-hội học được một câu thì đã thành tựu được tài-năng vô hạn, nếu đem dùng vào một ấp [1b] thì đã làm được khá nhiều công-hiệu.

    Sinh ra một ngàn năm sau đã may-mắn được thấy toàn vẹn những lời nói của thánh-nhân.

    Thế mà lòng nghĩ miệng đọc trái nhau, điều hiểu biết và việc thi-hành khác nhau, sự-nghiệp và danh-vọng lại không có gì đáng kể, thì đúng là bảo rằng nhiều cũng chẳng làm gì.

    Bậc thánh-nhân lập ngôn (1) vốn từ chỗ thiển-cận mà suy đến chỗ thực-tiển (thực-hành, thực-dụng) thì thấy tinh-vi thâm-thúy.

    Như ở sách Luận-ngữ, Khổng-Tử bảo Tử-Trương rằng : “1) Mình có điều hay thì chớ chuyên giữ một mình. 2) Dạy bảo người kém-cỏi thì chớ biếng lười. 3) Việc gì đã qua thì chớ nhắc lại. 4) Nói lầm lỡ thì chớ suy dẫn bào chữa. 5) Điều bất thiện thì chớ làm cho trót. 6) Làm việc thì chớ dần-dà.

    Người quân-tử vào làm quan mà đầy đủ sáu điều ấy thì bản-thân được an-toàn, danh-dự được đưa đến mà việc chính-trị được nghe theo”

    1) Lầm lỗi về những điều ấy thì tù tội do đó mà sinh ra. 2) Cự tuyệt lời can-gián là chận ngăn việc lo nghĩ. 3) Khinh mạn dễ-dàng là thất lễ. 4) Biếng nhác là thời giờ [2a] bị chậm trễ. 5) Xa-xỉ là tiền của không đủ. 6) Chuyên giữ một mình là việc không thành.

    Người quân-tử vào làm quau mà trừ bỏ được sáu

    -----------
    (1) Lập ngôn, viết sách nói ra được điều quan trọng yếu mà lý lẽ vững chắc đáng truyền-tụng, bản thân đã mất mà lời nói vẫn mãi mãi lưu-truyền.
    ----------

    Điều này thì bản-thân được an-toàn, danh-dự được đưa đến mà việc chính-trị được nghe theo”.

    Lời nói này rất đúng với sự thật, sĩ-phu từ xưa đến nay đi làm quan thi-hành việc chính-trị đã thành-đạt thì chưa từng đã không theo sáu điều trên, đã đổ vỡ thì chưa từng đã không theo sáu điều dưới.

    Như thế lại không đáng xem xét hay sao?

    Theo sách Gia-ngữ, Khổng-Tử làm quan Tư-khấu (1) ở nước Lỗ, khi xử đoán việc kiện thưa đều cho mọi người bàn nghị và hỏi rằng : “Ông cho là thế nào? Ngài nghĩ ra sao?” – Mọi người đều được giải bày. Như thế rồi sau Khổng-Tử mới nói : “Phải theo lời của vị này mới đúng”.

    Thánh-nhân còn tham-vấn mọi người, khiến mọi người đều được nói ra hết sở kiến của mình, rồi sau mới chiết-trung mà xử đoán.

    Việc này đáng cho đời sau bắt chước theo.

    Người đời sau theo đuổi việc chính-trị [2b] có thể lấy ý mình mà độc-đoán không châm-chước với dư-luận hay sao?

    Khổng-Miệt và Ninh-Tử-Tiện đều làm quan. Khổng-Tử đến Khổng-Miệt mà hỏi :

    - Từ khi người làm quan, ngươi được điều gì và mất điều gì?

    Khổng-Miệt đáp :

    - Tôi chưa được điều gì cả mà đã mất hết ba điều :

    1) Việc vua cứ nối tiếp nhau (2) khiến mình học mà không được thực-tập. Đó là học không được rõ-ràng.

    ------------
    (1) Tư-khấu, chức quan coi giữ việc hình án thưa kiện, như chức Thẩm-phán ngày nay.

    (2) Nguyên văn : Vương sự nhược tập. Sách chú chữ tập là trước sau cứ nối nhau.
    -------------

    2) Bổng-lộc ít-ỏi, cháo không cung-cấp đến thân-thích, thì tình cốt-nhục càng thưa dần.

    3) Công việc phần nhiều cấp bách mà không được đi điếu tang đi thăm viếng người bịnh hoạn, thì đạo bằng hữu thiếu sót.

    Nghe mấy lời nầy Khổng-Tử không vui bèn đi đến Ninh-Tử-Tiện và hỏi những điều như đã hỏi Khổng-Miệt. Ninh-Tử-Tiện thưa :

    - Từ lúc làm quan đến nay không có mất điều gì cả mà lại được ba điều :

    1) Trước đã học mà nay được thực-hành, thì học càng được rõ-ràng.

    2) Bổng-lộc cung-cấp đến thân-thích, thì tình cốt nhục càng mật-thiết.

    3) Tuy có [3a] việc công mà vẫn đi điếu tang đi thăm viếng người bịnh hoạn được thì tình bằng hữu càng dầy-dặn.

    Nghe mấy lời nầy, Khổng-Tử than-thở mà khen rằng : “Thật là người quân-tử !”.

    Cùng làm quan như nhau mà hai người có quan-niệm khổ và vui khác nhau, có thú vị được và mất không giống nhau.

    Xét việc khen và chê của bậc thánh-nhân của chúng ta, người quân-tử hẳn đã có điều tự xử.

    Bậc thánh-nhân rất cận nhận tình.

    Thầy Tử-Cống chuộc người ở các nước chư-hầu, từ-chối không nhận tiền chuộc khi người ta trả cho.

    Khổng-Tử nói : “ Người nước Lỗ sẽ không có ai đi chuộc người nữa !”.

    Thầy Tử-Lộ cứu người chết chìm, nhận lễ tạ ơn của người.

    Khổng-Tử bảo : “Nước Lỗ sẽ còn cứu người chết chìm nữa !”.

    Phàm những việc ấy đều là đạo trung-dung, bởi vì khiến cho hạng người tầm thường đều có thể có gắng mà theo kịp được.

    Khổng-Tử nhiếp chính (1), thầy Tử-Sản (2) làm quan coi việc chính, lúc mới đầu bị nhân-dân chê bai, rồi về sau được nhân-dân ca-tụng.

    Tuy là đời cuối cùng, [3b] việc chê khen trong một lúc không đáng vội tin, về lâu về dài mới biết là đúng.

    Muốn xét đến chỗ người ta chê-bai Khổng-Tử và Tử-Sản như thế nào, thì nên thấy là hai nước (nước Lỗ mà Khổng-Tử nhiếp chính và nước Trịnh mà Tử-Sản làm đại-phu) đã có những tập-quán chồng-chất hàng trăm năm, thế mà một sớm đã tề-chỉnh bằng kỷ-cương và đã nói theo pháp-độ, thì việc ồn-áo chê-bai ấy là cái thế tất phải đến.

    Nhưng cũng vì lẽ nhân-dân không được phóng-túng và thấy bất-tiện đối với chính mình mà họ nói lên như thế, chớ vốn thật không có cớ gì khác.

    Cho nên những lời không thật ấy (3) đã khó làm cho vua nghi hoặc, mà lòng vua cũng chẳng lay chuyển, cho nên đã dùng hai vị ấy đến tận cùng.

    --------------
    (1) Nhiếp chính, cầm quyền chính thay vua còn bé.

    (2) Tử-Sản, tức Công-tôn-Kiều làm quan đại-phu nước Trịnh đời Xuân-thu, tự là Tử-Sản, học rộng nghe nhiều.

    (3) Phù ngôn, lời không thật.
    ---------------