11.05 - Cakeo (type done)

6/10/15
11.05 - Cakeo (type done)



  • [7a] VÂN-ĐÀI LOẠI-NGỮ


    Mục-lục



    Quyển 1. –Lý-khí 54 điều

    – 2. –Hình-tượng 38 –

    – 3. –Khu-vũ 93 –

    – 4. –Điển-vựng 120 –

    – 5. –Văn-nghệ 48 –

    – 6. –Âm-tự 111 –

    – 7. –Thư-tịch 107 –

    [7b] – 8. –Sĩ-quy 76 –

    – 9. –Phẩm – vật 320 –

    _______

    967 điều


    [8a]VÂN-ĐÀI LOẠI-NGỮ




    QUYỂN I


    1. Lý-khí (54 điều)

    Trời lấy thế hư-không làm đạo. Đất lấy thế tĩnh làm đạo. Người ta phải hư-không và yên-tĩnh mới có thể hợp với cái đạo của trời đất, bởi vì hư-không thì tự nhiên sáng suốt, yên-tĩnh thì tự nhiên an-định.

    Lòng sáng-suốt, lý an-định thì cái công chen dự vào việc trời đất là ở đó.

    Đức-nguyên của trời lớn-lao thay! Vạn vật bắt nguồn từ đó, ấy là nói về khí. Đức nguyên của đất thuần hậu rất mực! Vạn vật do đó mà sinh ra, ấy là nói về hình.

    Đứng về trời đất mà nói thì tất cả đều có hình và khí.

    Đứng về vạn vật mà nói thì tất cả đều nhận phần khí ở trời và thành hình ở đất vậy.


    [8b] Đầy dẫy trong khoảng trời đất đều là khí cả.

    “Lý” là ý nói có thật chớ không phải không có. Lý không hình dáng dấu vết, nương theo khí mà hiện lộ ra. Lý là ở trong khí vậy.

    Âm và dương, lẻ và chẵn, biết và thực-hành, thể và dụng có thể đặt đối nhau mà nói. Nhưng lý và khí thì không thể đặt đối nhau mà nói được.

    Thái-cực là một, là một khí hỗn-độn lúc đầu tiên.

    Một sinh ra hai, hai sinh ra bốn để thành vạn vật. Ấy là Thái-cực chỉ có một mà thôi.

    Con số Đại-diễn (của trời đất)1 là 50, mà bỏ trống con số 1 không dùng là để tượng-trưng cho Thái-cực, thì không phải “có” chớ sao nữa?

    Một lần mở ra một lần đóng lại gọi là biến.

    Qua lại không cùng gọi là thông.

    Đóng lại là không. Mở ra là có.

    Qua khỏi là không. Tiến đến là có.

    Có và không cứ liên tiếp theo nhau. Người và vật cũng là một. Từ xưa đến nay lý ấy chưa từng đã không có ở đấy, thì có thể thấy rằng trong cõi hư không tịch-mịch vốn đã có cái [9a] lý ấy. Như vậy bảo rằng “cái sinh ra từ cái không”2 có được chăng?

    Trời thuộc dương, đất thuộc âm. Dương chủ về động, âm chủ về tĩnh. Đó là lời người ta phân-phối như vậy.

    1. Đại-diễn là sách số của Tăng-Nhật-Hành đời Đường Huyền-Tông. Tác-giả dùng 50 cộng cỏ thi để bói. Đại diễn có 50 số, là 10 ngày, 12 giờ và 28 vì sao.

    2. Lời của Lão-tử trong Đạo-đức kinh.


    Cái dụng của trời thường động, nhưng cái thể của trời chưa từng không tĩnh.

    Cái thể của đất thường tĩnh, nhưng cái dụng của đất chưa đừng không động.

    Trời mà không tĩnh thì bốn góc (đông, tây, nam, bắc) lấy gì mà yên định, bảy chính (mặt trời, mặt trăng và năm vì sao) lấy gì mà tựa mắc vào được.

    Đất mà không động thì chỉ là một vật đóng cục thành khối mà cơ hồ tắt diệt hết ý sống.

    Trời thì hành động mà khí tĩnh.

    Đất thì hình tĩnh mà khí động.

    Liệt tử nói: “Trời thì tích chứa khí, không có chốn nơi và không có hình. Mặt trời mặt trăng và tinh-tú thì tích chứa khí mà có ánh sáng chói-lọi vậy thôi”

    [9b] Kỳ-Bá1 nói: “Đất phía dưới người ta, ở giữa khoảng trống do đại khí nâng đỡ lên. Do đó không riêng chỉ có trời là nhẹ và trong nổi lên trên. Đất cũng nổi lên trên vậy.

    Trời nổi lên bao bọc cả nước và đất.

    Đất nổi lên trên nước và ở giữa trời.

    1. Kỳ-Bá, tương truyền là người đời Hoàng-Đế, tổ-sư nền y-học Đông-phương.


    Đấy cũng là thuyết Hồn thiên vậy.

    Sách Khôn dư đồ thuyết của người Âu-tây nói: “Không có hơi khí thì trong bầu trời trống không, đất lấy gì mà treo lơ-lửng và ở giữa bầu trời được?”

    Sách ấy lại nói: “Chim-chóc bay được là vì lấy cánh vỗ hơi khí, cũng như người ta lấy tay vỗ nước mà lội vậy”.

    Sách ấy lại nói: “Người ta quơ vẩy trong khoảng trống không thì nghe tiếng vi-vút. Nếu trong khoảng trống không ấy không có hơi khí thì không có vật gì khác để chuyển động sinh ra tiếng vi-vút được.”

    Khoảng không-trung yên lặng không có tiếng động.

    Thấy trong vệt sáng từ kẽ hở xuyên vào bụi-bặm lớp-lớp bay lên bay xuống thì biết hơi khí đã khiến như thế.

    Tôi nói mấy điều này là để chứng-minh hơi khí là có thật, thế mà người ta [10a] đều ngờ cho là lạ-lùng.

    Xét theo sách Thông-luận của Tiết-Huyên1 có câu: “Vẩy cây quạt thì có gió. Do đó mà thấy rằng trong khoảng trời đất không có chỗ nào là không có hơi khí”.

    Sách ấy lại nói: “Trong khoảng trời đất bụi-bặm bay lớp-lớp không thôi dứt, không gián-đoạn, ấy là đều do hơi khí khiến như thế”.

    1. Tiết-Huyên, người đời Minh, quán ở Hà-tân, tự là Đức-ôn, hiệu là Kính-hiên, viết sách Tiết-văn thanh-tập, sách Tiết-tử thông luận.


    Xem mặt trời soi chiếu vào cửa sổ thì có thể thấy rằng thuyết ấy rất hợp với lẽ ấy.

    Sách Tố-vấn cũng nói: “Lên xuống ra vào, không chỗ nào là không có hơi khí”.

    Dưới bầu trời trên mặt đất khắp nơi đều là gió-máy và hơi khí.

    Chỗ gần người ta thì không thấy có gió, bởi lẽ các vật ở chung quanh ngăn trở, và sinh ý1 làm tiêu tán hết.

    Chỗ khá cao thì có gió lớn.

    Chỗ cực cao thì có gió càng lớn, và vật-chất ở đấy cứng rắn và khô-ráo.

    Cũng như đất sâu ở dưới núi, khi người ta đào xuống hơn hai trượng, thì mới thấy mềm và ướt, vừa lên khỏi mặt đất liền cứng-rắn thành đá.

    Há rằng không phải gặp gió mà cứng hay sao?

    Con trẻ ở trong bụng mẹ chỉ là một khối bào thai đầy máu mủ, mới [10b] sinh ra liền thấy cứng, thật là cùng một lẽ ấy.

    Khi trời chìm xuống, khí đất bổng lên. Hơi khí của trời và của đất đều là sinh ý1.

    1. Sinh ý, cơ mầu để sinh hoá.

    Gió-máy và hơi khí quanh quẩn qua lại trong khoảng ấy, không có lúc nào là không có và không phải động mới có còn tĩnh thì không đâu.

    Hơi khí chuyển động trong trời đất không gì lớn bằng bão và sấm. Bão thuộc âm. Sấm thuộc dương.

    Hễ bão bắt đầu nổi lên mà có sấm động thì bão dứt. Đó làm âm bị dương ngăn.

    Bão sắp dứt thì có sấm động. Đó là âm bị dương đánh tan.

    Vùng Trung-châu ít sấm, bởi lẽ đất nước ở đấy dày và sâu, khí dương kiên cố, cho nên mùa đông mà có sấm là việc lạ.

    Cõi Lĩnh-nam nhiều sấm, bởi lẽ đất nước ở đấy mỏng và cạn, khí dương tiết lậu đi mất, cho nên mùa đông mà sấm là việc thường.

    [11a] Hơi khí khô ráo làm gió. Gió tan thì trời tạnh.

    Hơi khí ẩm-ướt làm mây. Mây bốc lên làm mưa.

    Đấy đều là hơi khí trung hoà tuyên sướng 1.

    Hơi khí khô ráo và ẩm ướt lẫn lộn nhau thì làm sương mù. Sương mù thắng thế thì sinh ra chướng khí (khí độc). Đó là hơi khí bất hoà uất kết.

    Cữ cụ [] là bão có phần chữ phong [] là gió, và phần

    1. Trung hoà tuyên sướng. Trung là âm-tỷ ở trong chưa phát ra. Hoà là phát ra mà trúng tiết. Tuyên là phân tán ra. Sướng là thông đạt.