Thể loại khác G TRUYỆN KỂ VỀ CÁC NHÀ BÁC HỌC VẬT LÍ

Thảo luận trong 'Phòng đọc trực tuyến' bắt đầu bởi lemontree123, 22/7/16.

Trạng thái chủ đề:
Không mở trả lời sau này.
  1. lemontree123

    lemontree123 Lớp 6

    ĐÀO VĂN PHÚC - THẾ TRƯỜNG - VŨ THANH KHIẾT

    NHÀ XUẤT BẢN GIÁO DỤC

    TRUYỆN KỂ VỀ CÁC NHÀ BÁC HỌC VẬT LÍ

    LỜI NÓI ĐẦU
    Bạn đọc thân mến !
    Truyện kể về các nhà bác học vật lí đã ra mắt các bạn lần thứ nhất thành 3 tập, xuất bản những năm 1987, 1988, 1990. Lần này sách được chỉnh lí và in gộp làm một tập. Để tiện cho việc theo dõi của bạn đọc, các bài viết được xếp lại theo tên các nhà bác học, theo thứ tự chữ cái.
    Nó giúp các bạn làm quen với những nhà bác học vật lí mà các bạn đã biết tên qua các trang sách giáo khoa trường trung học phổ thông, nhưng dù sao cũng vẫn là những người xa lạ. Nó không phải là một tập tiểu sử các nhà bác học. Vì vậy, mặc dù có lúc nói về cuộc đời của họ, nó sẽ không giới thiệu đầy đủ tiểu sử của họ.
    Truyện kể về các nhà bác học vật lí giới thiệu với các bạn những tấm gương cần cù, vượt khó của các nhà bác học để đến với khoa học. Một số ít người như Đanin Becnuli, Uyliam Tômxơn, có thể nói là được tắm mình trong không khí khoa học của gia đình, và đi vào khoa học một cách hầu như dĩ nhiên. Nhưng rất nhiều người khác đã phải vượt biết bao trở ngại trên con đường đi tìm tri thức khoa học. Lômônôxôp, Oat, Farađây xuất thân từ những gia đình nghèo túng, kiếm miếng ăn còn khó khăn, nói chi đến chuyện học hành. Paxcan, Phrexnen, từ nhỏ đã là những chú bé ốm đau, quặt quẹo, luôn luôn bị bệnh tật dày vò, cả khi đã đến tuổi trưởng thành. Con đường họ đi vào khoa học thật là khúc khuỷu, gian truân. Nhưng tính kiên trì vượt khó, lòng say mê đi tìm chân lí, niềm tin vào khả năng vô hạn của khoa học, đã giúp họ vững bước tiến lên, khiến tên tuổi của họ trở thành bất tử.
    Truyện kể về các nhà bác học vật lí cũng giới thiệu với các bạn con đường dẫn các nhà bác học đi đến những phát minh kì diệu. Có người nghĩ rằng các nhà bác học đều là những nhân vật thần kì, xuất chúng, bẩm sinh đã là người đầy tài năng. Có người thích cường điệu câu chuyện về quả táo của Niutơn: ông chỉ nhìn thấy quả táo rơi mà "bỗng nhiên" phát minh ra định luật vạn vật hấp dẫn vô cùng quan trọng.
     
  2. lemontree123

    lemontree123 Lớp 6

    Sự thực đâu có như vậy! Các nhà bác học là những người hết sức tò mò, ham hiểu biết. Họ không bằng lòng với những tri thức nửa vời. Họ không mù quáng nghe theo các kết luận của người khác, dù là người có uy tín, có quyền thế, nếu lí trí của họ, nếu thực tiễn khách quan chưa công nhận những kết luận ấy là đúng. Họ luôn luôn tự đề ra những câu hỏi ở những nơi người khác chỉ lẳng lặng thừa nhận như những điều dĩ nhiên. Họ kiên trì, sáng tạo, tìm bằng được cách giải đáp những câu hỏi mà họ đã đề ra. Khi đã tìm ra chân lí khoa học, họ kiên quyết bảo vệ chân lí, không khoan nhượng. Nhưng khi có những chứng minh khách quan chứng tỏ luận điểm của họ là sai, họ cũng có gan công nhận cái sai của mình để tiếp thu cái đúng. Trước sau cũng chỉ nhằm làm cho chân lí khoa học luôn luôn trong sáng.
    Truyện kể về các nhà bác học vật lí không quên giới thiệu với các bạn ý thức công dân của các nhà bác học. Họ là công dân của nước họ và cũng là công dân của thế giới. Không những bản thân họ đóng góp những phát minh cho khoa học, họ còn chăm lo phát triển khoa học và sử dụng khoa học cho hạnh phúc của loài người.
    Lêbêđep đã từ chối một chức vụ lương cao ở nước ngoài để sống thanh đạm, bỏ tiền túi ra xây dựng phòng thí nghiệm cho các học trò mình được tiếp tục nghiên cứu. Rơdơpho nghiêm khắc, dễ cáu kỉnh, nhưng thương yêu học trò như thương con, sẵn sàng nhượng lại cả một phòng thí nghiệm quý giá cho học trò yêu là Capitxa mang về Liên Xô xây dựng viện nghiên cứu. Bo, Anhxtanh, Cuôcxatôp đã phải bớt một phần thời gian nghiên cứu của mình để tham gia vào việc thức tỉnh nhân loại chống chiến tranh nguyên tử bảo vệ hòa bình. Nôben đã dành tất cả tài sản to lớn của mình để đặt ra những giải thưởng khuyến khích những người có công lao lớn phục vụ lợi ích của nhân loại.
    Các nhà bác học vật lí không chỉ là những con người tài giỏi, vĩ đại. Họ còn là những người rất gần gũi với chúng ta. Mỗi nhà bác học đều có những cái gì mà chúng ta học tập được. Những cái đó động viện, khuyến khích chúng ta, chỉ cho chúng ta con đường đi vào khoa học. Con đường đó không chỉ dành cho một số người được ưu tiên, ưu đãi, mà sẵn sàng mở rộng cho mọi người có ý chí.
    CÁC TÁC GIẢ
     
  3. lemontree123

    lemontree123 Lớp 6


    1. ACSIMET


    (287 - 216 TCN)


    "Ơrêka - ta tìm ra rồi !"

    [​IMG]
    Ngày nay còn ai không biết định luật Acsimet? Định luật này không những đúng đối với các chất lỏng, mà còn đúng đối với cả các chất khí.

    Các kĩ sư khi chế tạo tàu thuyền, khí cầu v.v... đều phải ứng dụng định luật Acsimet.

    Cách đây ba bốn nghìn năm, các thuyền buôn Ai Cập, Phênixi, sau đó là các thuyền buôn Hi Lạp, La Mã, đã chở các hàng hóa đủ loại, đi lại trên Địa Trung Hải. Đã có bao lần, khi chất hàng lên thuyền, các thủy thủ nhìn thấy thuyền lún dần xuống nước do sức nặng của hàng hóa. Nhưng vì sao chiếc thuyền nổi trên mặt nước?

    Đã có bao nhiêu người trước Acsimet, cố công tìm kiếm định luật về sự nổi của các vật nhưng không thành công. Chỉ đến Acsimet, với óc quan sát tinh tế của nhà bác học thiên tài, định luật đó mới được tìm ra.

    Một huyền thoại kể rằng có lần đức vua Hiêrôn sai một người thợ kim hoàn chế tạo một chiếc mũ miện bằng vàng.

    Ngờ rằng người thợ thiếu lương tâm kia đã biển thủ một số vàng và thay vào đó bằng một số bạc, nhà vua cho gọi Acsimet đến và phán :

    - Đây là chiếc vương miện của trẫm. Không được làm hỏng mũ, nhà ngươi phải tìm cho ra trong này có pha bạc không !

    Acsimet lo lắng, ngày đêm suy nghĩ tìm cách giải bài toán hóc hiểm này. Lúc ăn ông cũng nghĩ đến nó, lúc đi dạo ông cũng nghĩ đến nó, thậm chí lúc tắm ông cũng nghĩ đến nó.

    Một hôm, Acsimet vào tắm trong nhà tắm công cộng, mà đầu óc vẫn đang bị chiếc vương miện ám ảnh. Khi thả mình vào bồn tắm, ông bỗng nhận xét thấy một điều mà lâu nay không ai để ý đến. Ông cảm thấy khi dìm mình trong nước, thân thể mình có vẻ nhẹ nhõm hơn, tựa như có cái gì đẩy nó từ dưới, nâng nó lên cao. Một ý nghĩ mới mẻ lóe sáng trong đầu ông. Quên cả mặc áo quần, ông phấn khởi nhảy ra khỏi bồn tắm, chạy thẳng ra ngoài phố và mừng rỡ reo vang : "Ơrêka ! Ơrêka !" (nghĩa là : ta tìm ra rồi, ta tìm ra rồi !).

    Ông đã tìm ra một định luật mới cho phép giải bài toán của Hiêrôn. Đó là định luật về sức đẩy của một chất lỏng lên một vật nhúng vào chất đó. Sau này định luật đó được gọi là định luật Acsimet.

    Không có tài liệu nào kể lại một cách chính xác Acsimet đã thí nghiệm như thế nào để kiểm tra chiếc vương miện. Có thể phỏng đoán cáchlàm như sau. Ông đã xác định sức đẩy của nước lên chiếc vương miện và lên một thỏi vàng nguyên chất có cùng trọng lượng. Nếu chiếc vương miện bằng vàng nguyên chất thì sức đẩy trong hai trường hợp là như nhau. Nhưng ở đây sức đẩy lại khác nhau. Acsimet phát hiện được rằng chiếc vương miện đã bị pha bạc, và đã xác định được tỉ lệ pha là bao nhiêu.

    Mọi người vô cùng kinh ngạc, và người thợ kim hoàn gian lận đã phải thú tội.

    Như vậy là nhằm giải quyết một bài toán cụ thể, trong phạm vi hẹp, Acsimet đã phát minh ra một định luật có phạm vi ứng dụng rộng rãi. Kết quả, đạt được lớn hơn rất nhiều so với mục tiêu đề ra ban đầu.

    Nhà khoa học. Nhà yêu nước

    Acsimet sinh năm 287 trước công nguyên tại thành bang Xyraquyđơ trên đảo Xixilia. Cha ông là nhà thiên văn Phiđi. Ngay từ nhỏ, cậu con trai đã được người cha truyền cho lòng say mê khoa học. Lòng say mê đó đã dẫn dắt chàng trai Acsimet lên đường vượt biển sang Alecxanđria bên Ai Cập. Thời đó, Alecxanđria nổi tiếng là một trung tâm khoa học lớn. Ở đây có một thư việnkhổng lồ chứa trên 700 ngàn cuốn sách chép tay. Acsimet đã đến học ở đền Mudêôn, một viện bảo tàng, một viện hàn lâm quy tụ hầu hết các bộ óc uyên bác nhất lúc đó. Tại đây Acsimet đã được làm quen với các nhà bác học nổi tiếng như nhà toán học Êratôxten, nhà thiên văn Cônon v.v...

    Sau khi thành tài, Acsimet trở về phục vụ xứ sở, phục vụ đất nước.

    Theo lời kể của Plutác, nhà văn kiêm nhà sử học Cổ Hi Lạp. Acsimet rất say mê toán học. Các công trình toán học của ông bao trùm khắp mọi lĩnh vực toán học đương thời : hình học, số học, đại số. Cho đến nay, mặc dù đã trải qua biết bao năm tháng, nhiều tác phẩm của ông đã bị thất truyền, vậy mà chúng ta vẫn còn giữ lại được một di sản toán học khá phong phú.

    Acsimet còn là một kỹ sư tài ba. Chính ông đã xây dựng đài thiên văn hay "Vòm cầu vũ trụ" nhờ đó người ta có thể quan sát được sự chuyển động của Mặt Trời, Mặt Trăng và năm hành tinh.

    Tương truyền, có lần ở Xyraquydơ người ta đóng một con thuyền ba tầng rất to và nặng đến nỗi không sao "hạ thủy" nó được.

    Toàn thể cư dân Xyraquydơ đều được huy động ra kéo con thuyền, nhưng nó không hề nhúc nhích.

    Họ bèn cho mời Acsimet đến.

    Ông nhìn địa thế rồi cho dựng quanh con thuyền đổ sộ này một hệ thống đòn bẩy và ròng rọc phức tạp.

    Hàng trăm bàn tay nắm chặt vào dây chão. Thế là con vật khổng lồ ngoan ngoãn bò xuống nước.

    Khi đại quân La Mã do danh tướng Macxenluyxơ chỉ huy đến xâm lăng Xyraquydơ, Acsimet đã cho các máy phóng đá bí mật của mình xuất trận. Các loại tên đạn độc đáo ấy lao vun vút về phía quân thù làm hàng ngũ địch quân hỗn loạn.

    Trong khi đó trên mặt biển bất thần có vô vàn phiến gỗ từ mặt thành văng ra trúng vào thuyền địch với một sức mạnh như trời giáng...

    "Quân La Mã hoảng sợ, đến nỗi chỉ cần nhìn thấy một sợi giây thừng hay một chiếc gậy gỗ ở trên tường là đã la hét thất thanh, cho là Acsimet đang quay những cỗ máy về phía mình và chạy thục mạng"

    Plutac đã viết những dòng như thế và còn viết thêm câu chuyện mang màu sắc huyền thoại sau đây :

    "Khi những chiếc thuyền của Macxenluyxơ lọt vào khoảng tầm tên bắn thì ông già Acsimet ra lệnh đưa đến một chiếc gương sáu mặt do chính ông làm ra. Ông còn cho đặt một loạt gương giống như vậy, nhưng nhỏ hơn, ở những vị trí đã tính trước. Những chiếc gương đó tự quay được trên các bản lề và được đặt dưới ánh nắng mùa hè cũng như mùa đông. Tia sáng phản chiếu từ những chiếc gương đó gây ra những đám cháyrất lớn thiêu đốt chiến thuyền địch từ khi chúng còn ở cách một tầm tên bắn..."

    Thất bại chua cay, Macxenluyxơ than thở :

    "Thế là chúng ta đã phải ngừng giao chiến với nhà toán học đó rồi. Ông ta ngồi yên trên bờ biển, đánh đắm chiến thuyền của chúng ta, bắn chúng ta mỗi loạt không biết cơ man nào là tên đạn. Ông ta quả đã vượt xa những người khổng lồ trong các câu chuyện thần thoại..."

    Acsimet là con dân thành phố Xyraquydơ. Ông đã cùng với nhân dân thành phố, bằng sức lao động và tài năng của bản thân, xây dựng nên những ngôi nhà và những đường phố, những bến cảng và những con thuyền, những vườn hoa và những giàn nho... Giờ đây, trước họa xâm lăng, ông đã sát cánh cùng với nhân dân thành phố quê hương đứng lên bảo vệ thành phố mình. Chính điểm ấy đã làm cho ông trở thành người khổng lồ bất tử...

    "Không được đụng đến những đường tròn của ta !"

    Sau một thời kì hãm thành lâu dài, rút cục, năm 212 trước công nguyên, người La mã đánh chiếm được Xyraquydơ. Bọn phản quốc đã tiếp tay cho người La mã.

    Binh lính La mã ồ ạt kéo vào trong thành và thẳng tay chém giết tất cả những ai chúng bắt gặp.

    Và chúng chạm trán cả với ông già Acsimet.

    Một bức tranh ghép mảnh cổ xưa đã lưu lại cho chúng ta giây phút ấy. Acsimet ngồi trên một chiếc ghế con đanghí hoáy dùng cây gậy vạch trên cát những hình hình học, còn trước mắt ông ánh gươm lòe chớp trong tay một tên lính La mã.

    Nghe nói, khi nhìn thấy tên lính, Acsimet thét:

    "Không được đụng đến những đường tròn của ta !"

    Lúc này, ông quên mình, ông chỉ nhớ đến khoa học. Nhưng tên lính La mã ngu dốt có kể gì khoa học. Và, Acsimet đã gục ngã dưới lưỡi gươm của kẻ xâm lăng, máu ông nhuốm đỏ những hình vẽ ông vừa khắc vạch...

    Acsimet, con người khổng lồ của nhân dân mình, con người khi phát hiện ra sức mạnh ẩn tàng trong chiếc đòn bẩy giản đơn đã thốt kêu lên : "Cho ta một điểm tựa ta có thể bẩy tung cả Trái Đất này lên !", vậy mà cuối cùng gục ngã dưới lưỡi gươm tàn bạo của bọn xâm lăng.

    Xyraquydơ trở thành một thành bang chịu sự thống trị của người La mă. Quân xâm lược tìm cách ngăn chặn không cho nhân dân nhắc đến tên tuổi nhà khoa học anh hùng, chúng vẫn sợ ông...

    Thậm chí mộ ông, chúng ngăn cấm không cho người lui tới, thời gian xóa phai, giờ đây gai góc phủ đầy...

    Nhưng khoa học vẫn sống và phát triển. Thế gian vẫn có những con người ngưỡng mộ công tích và khí phách những nhà khoa học đã hi sinh vì quê hương xứ sở, vẫn có những con người bùi ngùi xúc động lần tìm dấu vết và những kỉ vật của các nhà bác học cổ xưa.

    Xixêrôn, nhà văn kiêm nhà hoạt động chính trị La mã, với một hoài vọng xúc động, đã kể lại giây phút ông lần mò đi tìm nấm mồ của Acsimet.

    "... Khi ở Xixilia lòng tôi dội lên ý nghĩ đi tìm mộ Acsimet. Nhưng về điểm này, người địa phương biết rất ít. Thậm chí nhiều người còn quả quyết rằng mộ Acsimet hiện nay không còn dấu vết. Thế nhưng, một nỗi niềm khát khao thúc giục tôi và tôi vẫn say mê tìm kiếm.

    Cuối cùng, giữa những lùm cây gai góc và cỏ lác, tôi đã tìm ra tấm bia trên mộ ông. Sở dĩ tôi tìm ra được tấm bia này là nhờ tôi đã thuộc lòng mấy câu thơ khắc trên đó và một hình cầu lồng trong một khối trụ khắc ở phía trên...

    Người La mã đã muốn xóa nhòa tất cả những kỉ niệm về Acsimet trong trí nhớ nhân dân Xyraquydơ.

    Thế nhưng, cho dù biết bao thế kỉ đã trôi qua, cho dù những thắng lợi và khúc khải hoàn của kẻ xâm lăng La mã đã biến thành hồi ức, nhưng điều Acsimet đã giành giật cho loài người vẫn không thể bị xoá nhòa.
     
  4. lemontree123

    lemontree123 Lớp 6

    2. ANGĐRÊ MARI AMPE (1775-1836)

    Làm toán ... khỏi bệnh

    Angđrê Mari Ampe sinh ngày 20-1-1775, là con một nhà buôn tơ lụa khá giả ở thành phố Liông nước Pháp.

    Cha Ampe muốn con trai minh trở thành người kế nghiệp quản lí tài sản gia đình, nhưng Ampe hờ hững với việc làm ăn và hoàn toàn không có ý định nối nghiệp cha. Học mãi mà Ampe vẫn không phân biệt được các mặt hàng tơ lụa, không biết nói thách và không quen cách chào hàng. Cha Ampe thất vọng, phàn nàn với vợ: "Tôi không trông mong gì ở nó. Nó là một đứa con vô tích sự..." .

    Ampe đúng là một người vô tích sự trong việc buôn bán nhưng rất ham học hỏi. Cậu có tính tò mò bẩm sinh, tự tìm hiểu và tự giải thích nhiều hiện tượng tự nhiên.

    Lúc chưa biết chữ, Ampe đã tập làm tính bằng cách đếm các viên sỏi. Mẹ Ampe mua cho con nhiều đồ chơi thú vị khiến lũ trẻ bạn cậu phải thèm thuồng: chú lính chì bồng súng, chiếc xe biết chạy... Nhưng những thứ đó Ampe để bụi bám đầy. Suốt ngày cậu chỉ mải mê với những viên sỏi.

    Một hôm cậu bé Ampe bị ốm. Bà mẹ cấm không cho Ampe ra ngoài chơi. Nằm mãi trên giường cũng chán, Ampe bèn lấy nắm sỏi trong túi ra và bắt đầu hí húi làm toán. Bà mẹ ở phòng ngoài đi vào thấy thế bèn lấy tất cả đám sỏi vì sợ con sẽ ốm nặng thêm. Ampe ngẩn ngơ tiếc. Ampe rất thích đường nhưng khi bà mẹ cho cậu đường cát cậu không động đến mà chỉ đòi đường viên. Ampe xin nhiều đường viên đến nỗi cả nhà ngạc nhiên. Mãi sau bà mẹ mới vỡ lẽ: Ampe thích đường viên vì cậu làm tính với những viên đường, và Ampe khỏi bệnh lúc nào không biết!

    Ampe rất ham đọc sách. Năm lên 4 tuổi Ampe đã tự học đọc, học viết được tiếng mẹ đẻ. Lên tám tuổi cậu đã thuộc lòng nhiều trang sách có hình vẽ đẹp trong bộ Bách khoa toàn thư. Năm lên mười vì muốn đọc được sách toán của các nhà khoa học nổi tiếng mà Ampe đã tự học thành công tiếng La tinh. Mười hai tuổi cậu đã đọc xong hai mươi tập của bộ Bách khoa toàn thư và tất cả sách trong tủ sách gia đình. Từ đó Ampe phải đi đọc sách trong thư viện của thành phố Liông. Mười tám tuổi Ampe đã đọc gần hết các tác phẩm về vật lí học, toán học, triết học... xuất bản từ trước đến thời đó. Ampe lại có một trí nhớ ít người sánh kịp. Sau này về già ông vẫn còn nhớ nhiều đoạn trong bộ Bách khoa toàn thư đã đọc từ thời thơ ấu!

    Tự học trở thành giáo viên

    Sau khi cha chết, gia đình Ampe sa sút. Anh sống nghèo túng bằng tiền dạy học thuê. Ampe xin dạy học ở nhiều nơi nhưng không trường nào chịu nhận, tuy rằng khi đó khối kiến thức của anh đồ sộ và phong phú, vốn liếng toán học của anh lúc ấy có lẽ phải bằng vốn liếng của cả một đời người đi sâu vào môn toán, nhưng anh lại không có học vị, bằng cấp! Tuy sống thiếu thốn anh vẫn kiên trì nghiên cứu môn toán, và những công trình đầu tiên của Ampe thuộc lĩnh vực toán xác suất được công bố vào năm 1802. Khi đó Ampe viết cuốn sách "Lí thuyết toán học trong trò chơi". Sách của anh bán rất chạy vì các con bạc ưa may rủi mong tìm trong đó cơ hội làm giàu. Trong cuốn sách này Ampe trình bày toàn bộ kết quả nghiên cứu mới của mình thuộc lĩnh vực lí thuyết xác suất. Cuốn sách đó đã được giới học thuật đánh giá cao. Chính nhờ đó mà Ampe may mắn xin được một ghế giáo viên toán học ở trường trung học Liông.

    Trường hợp ngoại lệ của Ampe đã gây xúc động trong giáo giới, vì trước đó người ta không công nhận danh hiệu giáo viên cho những ai chỉ tự học hoặc không có bằng cấp gì đáng kể. Và nhiều người đã bàn tán xôn xao: "Ampe đã tốt nghiệp trường đại học nào? Ông ta có học vị gì mà được bổ nhiệm giáo viên?".

    Bỏ qua tất cả những lời gièm pha đó Ampe gắng sức làm việc và nghiên cứu. Tài năng của ông ngày càng bộc lộ. Tên tuổi của ông làm lu mờ nhiều nhân vật có tiếng tăm trong giới khoa học thời đó. Là một nhà toán học hàng đầu, ông đã chỉ ra cách phải sử dụng ngành khoa học này như thế nào? Ông coi toán học là một ngành của triết học, là cơ sở để nghiên cứu đưa các phát minh trong vật lí học trở thành các công thức định lượng và, vì vậy, ông rất quan tâm nghiên cứu ứng dụng toán học vào vật lí học.

    "Niutơn của điện học"

    Tuy được công nhận là giáo sư trung học, Ampe vẫn sống xuềnh xoàng, có bao nhiêu tiền ông đều dùng để mua sách và dụng cụ thí nghiệm. Ông quan tâm nghiên cứu nhiều vấn đề, có nhiều công trình nghiên cứu về nhiều lĩnh vực khác nhau, nhưng ông quan tâm nhiều nhất đến vật lí học. Ông chống lại thuyết "chất nhiệt" thời đó được công nhận rộng rãi (thuyết "chất nhiệt" cho rằng nhiệt là một loại chất lỏng không trọng lượng thấm vào mọi vật và có khả năng thấm từ vật này sang vật khác). Ampe cũng là người sớm ủng hộ thuyết sóng ánh sáng.

    Đặc biệt Ampe là một trong những người đã xây dựng cơ sở và đã đóng góp nhiều cho ngành khoa học mới về các hiện tượng điện từ mà ông gọi tên là "điện động lực học", tên gọi này sau đó được chính thức công nhận.

    Tháng chín năm 1820 sau khi nghe thông báo thí nghiệm của Ocxtêt về tác dụng của dòng điện lên kim nam châm do nhà bác học Aragô trình bày trước Viện Hàn lâm khoa học Pari, Ampe đã suy nghĩ đến khả năng quy các hiện tượng từ về hiện tượng điện, và ông muốn loại bỏ thuật ngữ "chất từ" (hiểu theo nghĩa như "chất nhiệt" thời đó) khỏi ngôn ngữ khoa học. Ông liên tục suy nghĩ, lập luận, một tuần sau đó, ông đã thông báo về giả thuyết của ông sau này được gọi là "giả thuyết Ampe" và về những thí nghiệm bước đầu để có thể khẳng định giả thuyết đó. Sau đó ông tiếp tục khẩn trương làm các thí nghiệm và liên tục thông báo về các kết quả thí nghiệm của ông trong mười bản thông báo khoa học từ tháng chín đến tháng mười hai năm 1820. Năm 1826 ông tổng kết các kết quả nghiên cứu của ông trong công trình quan trọng mang tên "Lí thuyết các hiện tượng điện động lực học, rút ra thuần túy từ thí nghiệm".

    Lí thuyết của Ampe chính là sự phát triển những tư tưởng nêu trong thông báo đầu tiên, nhưng đã được khẳng định bằng thực nghiệm. Ông đã đưa ra hai khái niệm cơ bản của điện học là "hiệu điện thế” (hồi đó ông gọi là sức căng điện) và "dòng điện" tuy chưa định nghĩa được thật rõ ràng. Chính Ampe đã định nghĩa chiều của dòng điện là chiều dịch chuyển của điện tích dương và đã nêu lên khái niệm về mạch điện. Tự làm lấy thí nghiệm ông đã phát hiện ra rằng hai dây dẫn điện đặt song song và trong đó dòng điện chạy theo cùng một chiều sẽ hút nhau, còn nếu như cho hai dòng điện chạy trái chiều nhau thì hai dây sẽ đẩy nhau. Từ đó ông suy ra rằng xung quanh dây điện, có những "lực từ" phân bố theo đường vòng, và ông đã đề xướng lên cái gọi là "quy tắc Ampe" đối với thí nghiệm Ocxtêt:

    "Nếu giả thiết một người nằm dọc theo chiều của dây dẫn để cho dòng điện chạy theo phương từ chân lên đầu và quay mặt vào kim nam châm, thì đầu Bắc của kim nam châm sẽ lệch về phía trái của người đó...".

    Như vậy là Ampe đã phát minh ra lực điện từ. Sau đó, trong nhiều năm ông kiên trì suy nghĩ về sự tương đương của một dòng điện tròn và một nam châm phẳng nhỏ (lá từ), và đã bắt đầu xây dựng quan niệm về nam châm "như là một tập hợp những dòng điện đặt trên những mặt phẳng vuông góc với đường nối liền hai cực của nam châm". Từ đó ông đi đến kết luận rằng, một cuộn dây hình xoắn ruột gà có dòng điện chạy qua (xôlênôit) tương đương với một nam châm. Do đó ông đã khẳng định rằng, trong thiên nhiên không có "chất từ", và ta có thể quy mọi hiện tượng từ về các tương tác điện động lực học. Nhưng lúc đầu ông lại cho rằng, trong các nam châm có các dòng điện giống như dòng điện thông thường (dòng điện "vĩ mô") sau đó, ông đã hoàn chỉnh lại ý kiến đó và nêu lên giả thuyết về các dòng điện phân tử. Ông đã kết luận rằng tương tác giữa các nam châm là tương tác giữa các dòng điện đó. Các kết luận đó được sắp xếp lại thành nội dung cơ bản của "giả thuyết Ampe".

    Sau đó Ampe đặt vấn đề dựa vào thí nghiệm để tìm ra công thức định lượng về sự tương tác giữa hai nguyên tố dòng điện. Đây là một bài toán rất khó, vì nguyên tố dòng điện không có ý nghĩa vật lí trực tiếp, và không thể thực hiện được trong thí nghiệm, giống như chất điểm và điện tích điểm. Thế thì phải giải quyết vấn đề như thế nào? Sau một thời gian suy nghĩ tìm tòi, ông đã dùng phương pháp dựa vào suy luận, nêu lên dạng của công thức cho trường hợp các nguyên tố dòng điện,sau đó tổng hợp các lực tác dụng (tổng các đại lượng bé, hay phép lấy tích phân) trong một số trường hợp đơn giản của các dòng điện có kích thước hữu hạn, rồi sau đó ông đem so sánh kết quả cuối cùng thu được bằng tính toán như vậy với kết quả đo được bằng thí nghiệm, để điều chỉnh lại công thức dự kiến ban đầu của ông. Sau một thời gian tính toán và hoàn chỉnh cuối cùng ông đã đi đến một công thức phù hợp với các kết quả thực nghiệm, tuy không hoàn toàn giống hẳn với công thức hiện nay được nêu lên trong các sách giáo khoa. Một điều quan trọng là ông đã thấy rằng lực tương tác giữa hai nguyên tố dòng điện là những lực không xuyên tâm, khác hẳn các lực tương tác đã biết, và không tuân theo định luật thứ ba của Niutơn.

    Ampe có một trực giác khoa học hết sức nhạy bén. Nhà bác học Măcxoen người Anh đã phải thốt lên: "... Lí thuyết và thực nghiệm hình như là kết quả tất nhiên được suy ra từ khối óc của Ampe...”. Ampe đã đánh đổ quan niệm tách rời cơ học vàđiện học thời đó. Những phát minh của ông đã góp phần khai phá một con đường mới: biến công cơ học thành điện năng và ngược lại.

    Ampe cũng là một nhà thực nghiệm tài ba.Ông đã thiết kế và tự chế tạo lấy nhiều thiết bị phục vụ cho thí nghiệm của mình. Những thiết bị thí nghiệm này đã trở thành nền tảng của những dụng cụ đo điện (ampe kế,vôn kế,ôm kế...).Ông còn là cha đẻ của nam châm điện, xuyến từ...

    Ampe có nhiều công lao đối với điện học như Niu tơn đối với cơ học. Các nhà bác học cùng thời, trong đó có Mácxoen, khâm phục tài năng của Ampe và trìu mến gọi ông là "Niutơn của điện học”.

    Những thành tựu rực rỡ của mười năm nghiên cứu khoa học đã nâng người giáo viên trung học lên địa vị viện sĩ Viện Hàn lâm khoa học Pháp, giáo sư trường Đại học bách khoa Pari – nơidành riêng cho các giáo sư giỏi nhất nước Pháp – giáo sư triết học trường Đại học văn khoa và thanh tra ngành đại học Pháp.
     
    Chỉnh sửa cuối: 25/7/16
  5. lemontree123

    lemontree123 Lớp 6

    Nhà khoa học đãng trí

    Một lần Ampe đọc báo cáo giới thiệu những thành tựu mới về vật lí tại Viện Hàn lâm khoa học Pháp. Khi trở về chỗ ông rất ngạc nhiên nhìn thấy có người chiếm mất chiếc ghế vẫn dành cho minh. Nhà bác học định đuổi khéo - bằng cách đằng hắng mấy lần, nhưng người đó vẫn nghiêm trang ngồi, khoanh tay trước ngực như không có chuyện gì xảy ra. Bực mình ông tìm đến ông chủ tịch Viện Hàn lâm: "Thưa ngài, tôi rất phiền lòng phải nhờ ngài can thiệp để trục xuất một kẻ lạ mặt, không phải là viện sĩ Viện Hàn lâm khoa học, đã đến chiếm mất chỗ ngồi của tôi..." ông chủ tịch nhìn lại, khi biết người đó là ai liền đưa Ampe ra chỗ vắng, cười và nói nhỏ vào tai nhà bác học: "Thưa giáo sư ngài nhầm rồi đó..." Và ông ta mở cuốn niên giám của Viện ra, trỏ cho Ampe xem một hàng chữ :"Napôlêông Bônapac, hoàng đế nước Pháp, được bầu làm viện sĩ Viện Hàn lâm khoa học Pháp, ngành Cơ học, ngày 5 tháng Tuyết năm thứ 6" (theo lịch cải cách hồi Cách mạng Pháp, tức là ngày 5 tháng 12 năm 1810 theo dương lịch). Ampe sửng sốt, vội đến xin lỗi vị hoàng đế - viện sĩ kia. Napôlêông liền mỉm cười nói: "Ngài hãy xem, nếu quên mất bạn đồng sự của mình thì có thể gặp những phút khó xử như vậy đấy!. Vậy xin mời giáo sư ngày mai đến điện Tuylơri để chúng ta có dịp làm quen với nhau". Nhưng ngày hôm sau Napôlêông mỏi mắt chờ mãi cũng chẳng thấy Ampe tới dự tiệc như đã hẹn hôm trước.
    Ampe có tư chất thông minh, nhưng ông sống khiêm nhường, ông đãng trí và cư xử vụng về, nhưng chân thành, hiền lành và tốt bụng. Đôi khi có người cười về tính đãng trí của ông. Song không ai nỡ giễu cợt con người già cả sẵn lòng giúp đỡ mọi người. Người ta kể lại rằng có lần, vào buổi chiều, ông đi dạo trong công viên và mải mê suy nghĩ, chợt ông thấy trước mặt có chiếc bảng đen. Theo thói quen ông tiến lại chiếc bảng và lấy phấn trong túi ra viết liên tiếp các công thức đang làm cho ông bận tâm. Vài phút sau chiếc bảng bỗng chuyển động, Ampe đi theo, cố làm xong các phép tính. Nhưng chiếc bảng đi càng nhanh hơn, và ông buộc phải chạy theo nó. Chỉ đến khi bị bỏ rớt lại, ông mới chợt tỉnh ra và hết sức sửng sốt: chiếc bảng mà ông đã viết các công thức chính lại là thành sau của một cỗ xe ngựa!

    Người mở đường cho khoa học điều khiển

    Vào những năm cuối đời, Ampe tuy đã già yếu, vẫn gắng sức làm một công trình to lớn. Ông xếp loại tri thức của loài người trong một tác phẩm đồ sộ : "Luận về triết học của khoa học". Sách đang soạn dở thì Ampe qua đời. Cuốn sách chưa thâu tóm được tết cả vốn hiểu biết của loài người như ông mong muốn. Nhưng cuốn sách đã có đến 224 mục..
    Trong mục thứ tám mươi ba, Ampe đề cập đến một khoa học mới: nghiên cứu cách điều khiển công việc xã hội. Ông đặt tên cho bộ môn khoa học đó là "Kibecnêtic". Theo từ ngữ Hilạp "Kibecnêtic" nghĩa là "chèo lái thuyền". Điều khiển học ra đời từ đó.
    Ampe chết ngày 10 tháng 7 năm 1836.
    Ai cũng xúc động và thương tiếc nhà bác học lỗi lạc khi nhận được tin từ thành phố Macxây báo đi "Anđrê Mari Ampe không còn nữa...".
    Tên của ông được dùng để đặt cho đơn vị cường độ dòng điện.
     
  6. lemontree123

    lemontree123 Lớp 6

    3. ANBE ANHXTANH (1879 - 1955)

    Tuổi trẻ không may mắn


    Anbe Anhxtanh sinh năm 1879 tại Ulm, một thị trấn nhỏ miền nam nước Đức, trong một gia đình gốc Do Thái. Bố Anbe khi nhỏ có năng khiếu về toán, nhưng vì nhà nghèo chỉ học xong bậc trung học, không học lên đại học được. Mẹ Anbe chơi đàn dương cầm rất hay, và có giọng hát tuyệt vời. Với một cửa hiệu buôn bán nhỏ, gia đình Anhxtanh chỉ tạm đủ ăn, nhưng sống trong một không khí lạc quan, đầm ấm, âm nhạc và văn học cổ điển Đức luôn luôn là niềm vui của cả nhà. Năm 1880, gia đình chuyển đến Munkhen.
    Anbe là một cậu bé hiền lành, ít nói, ít nô đùa với bạn bè. Nhưng cậu đã nổi tiếng là một chú bé công bằng và biết suy nghĩ. Khi bạn bè có điều gì xích mích, tranh cãi nhau, thường đến nhờ cậu phân xử. Lên 6 tuổi, Anbe đã học chơi vĩ cầm, nhưng chưa có thích thú gì lắm, mặc dù vẫn chăm tập luyện. Phải nhiều năm sau đó, khi tập chơi những bản xônat của Môda, Anbe mới thấy những nét nhạc hài hòa, duyên dáng cuốn hút mình, và mới thức sự miệt mài, kiên trì luyện tập, trở thành người chơi vĩ cầm giỏi, say sưa với âm nhạc.
    Năm 10 tuổi, học xong tiểu học, Anbe vào học trường trung học Munkhen. Cậu vừa học, vừa giúp bố mẹ trong việc kinh doanh. Khi 12 tuổi, lúc chuẩn bị bước vào năm học mới lần đầu tiên cậu cầm trong tay cuốn sách giáo khoa hình học. Tò mò đọc thử vài trang đầu, cậu bị sự lập luận chặt chẽ và đẹp đẽ của cuốn sách lôi cuốn, và nhiều ngày sau đó, cậu miệt mài đọc cho đến trang cuối cùng. Đọc xong, Anbe rất thích thú và khâm phục cái kì diệu của hình học, đặc biệt là cái lôgíc chặt chẽ và tự nhiên của nó. Anbe khâm phục cái có lí đến đâu thì căm ghét cái phi lí, cái tùy tiện đến đấy. Trường trung học Munkhen lúc đó đã toát ra một không khí quân phiệt, thầy đối với trò không khác gì cai đối với lính, trong giờ học, phải nói theo ý thầy, không dược có ý kiến khác. Anbe nổi tiếng là một học trò bướng bỉnh, thầy giáo dạy tiếng Đức có lần đã nói: "Anhxtanh, em lớn lên sẽ chẳng làm được cái tích sự gì đâu". Tư tưởng bài Do Thái cũng đã lan đến trường, và cậu bé ương bướng gốc Do Thái đó đã bị xóa tên, không cho học ở đó nữa, mặc dù khi đó cậu là học sinh giỏi nhất lớp về toán và vật lí.
    Gia đình Anhxtanh chuyển sang Thụy sĩ để tránh sự đàn áp người Do Thái. Anbe tiếp tục học ở trường trung học Arau, nổi tiếng là một nhà trường mẫu mực. Không khí tự do lành mạnh của nhà trường: "một làn gió hoài nghị tươi mát", - như sau này Anhxtanh nhận xét, - không bắt học sinh cúi đầu thừa nhận cái gì mà mình chưa tin, khiến cho Anbe hồ hởi học tập và tốt nghiệp vào loại ưu.
    Việc kinh doanh vẫn không tốt đẹp gì, nhưng bố Anbe cố cho anh được tiếp tục học. Anbe vào thẳng trường bách khoa Zurich mà không phải thi, anh chọn khoa sư phạm, khoa đào tạo giáo viên toán và vật lí. Trường này có nhiều giáo sư giỏi, và ngoài giờ học Anbe còn say sưa đọc kĩ các công trình của các nhà vật lí học nổi tiếng: Mắcxoen, Hemhônxơ, Kiasốp, Bôndơman... Chẳng bao lâu Anbe đã biết cách chọn lấy cái gì cho phép đi sâu vào bản chất, và bỏ qua cái gì chỉ làm mệt óc một cách không cần thiết. Anbe vùng vẫy trong vật lí học tựa như cá trong nước, nhưng chẳng bao giờ nhớ được vận tốc âm trong không khí là bao nhiêu, bởi vì "tìm trong cuốn sách tra cứu nào cũng thấy thì nhớ làm gì cho nặng đầu ?”
    Anhxtanh tốt nghiệp xuất sắc trường Bách khoa, nhưng vẫn nổi tiếng là một sinh viên vô kỉ luật và tự do chủ nghĩa. Đặc biệt quan hệ của anh với giáo sư Vêbe rất căng thẳng. Vêbe giảng bài hấp dẫn, nhưng tư tưởng của ông là cũ kĩ, ông không chấp nhận những cái mới trong vật lí học. Anhxtanh không bao giờ nghe ông giảng, chỉ tự đọc sách và đến làm thí nghiệm. Khi tiếp xúc với ông, có lần anh không nói "thưa giáo sư", mà chỉ nói "thưa ông Vêbe". Vêbe cũng không tha thứ anh về những cái đó. Cuối khóa học, tất cả sinh viên của tổ anh đều được ông giữ lại làm việc ở trường, trừ một mình anh phải ra đi.
    Hai năm liền Anhxtanh không có việc làm, chỉ thình thoảng nhận dạy học ngắn hạn ở một trường nào đó , hoặc kèm cặp cho một học sinh nào đó. Anh không thể dựa mãi vào gia đình, vì ông bố làm ăn cũng chật vật. Anh sống tự lập, bữa đói bữa no, "túng thiếu gay gắt đến nỗi tôi không thể suy nghĩ về một vấn đề trừu tượng nào cả". Nhưng Anhxtanh vẫn lạc quan và hy vọng, chỉ trong khi viết thư cho bạn rất thân anh mới bông đùa tự gọi mình là "con người không thành đạt".

    Những phát minh vĩ đại của một viên chức hạng ba

    Hai năm chật vật, lo ăn từng bữa, đã khiến Anhxtanh mắc bệnh đau gan, căn bệnh này sẽ còn dằn vặt anh suốt đời nữa. Anh luôn luôn oán trách giáo sư Vêbe đã làm khổ anh, và chặn đứng con đường đi vào khoa học, mà khoa học đối với anh từ lâu đã là một niêm mê say không gì thay thế nổi. Nhưng bạn bè anh không bỏ anh.
    Mùa hè năm 1902, do ông bố một người bạn thân giới thiệu, Anhxtanh được nhận đến làm việc ở Phòng đăng kí phát minh thành phố Bécnơ, với chức danh "giám định viên kĩ thuật hạng ba". Sau một thời gian, anh đã nắm vững được công việc, đối với mỗi phát minh xin đăng kí, anh đã nhanh chóng và dễ dàng làm nổi rõ được bản chất của những vấn đề kĩ thuật, và viết bản kết luận một cách gọn gàng, rõ ràng, lôgíc. Anh thích thú với công việc này, vì nó bắt phải suy nghĩ, cân nhắc, và nó thúc đẩy tư duy vật lí. Một điều quan trọng nữa là nó kéo anh ra khỏi cảnh bần cùng, tạo cho anh một vị trí khiêm tốn nhưng vững bền. Với đồng lương bé nhỏ, anh đã cảm thấy giàu có và hài lòng, vì ngoài tám giờ làm việc, anh lại có điều kiện ung dung để nghiên cứu vật lí học. Giám đốc cơ quan cũng hài lòng với công việc của anh. Một thời gian sau, anh được tăng lương, nhưng anh đã ngạc nhiên hỏi: "Sao cho tôi lắm tiền thế này để làm gì?"
    Ba năm liền sau đó là một thời gian thật hạnh phúc và hết sức phong phú đối với Anhxtanh. Anh cùng một số bạn trẻ ý hợp tâm đầu luôn luôn gặp mặt nhau, và nhóm bạn đó tự gọi nhau là "Viện hàn lâm Ôlimpia". Chiều chiều họ hay gặp nhau sau giờ làm việc, cùng nhau ăn cơm, rồi cùng nhau đọc sách về vật lí học và triết học, đọc tiểu thuyết, ngâm thơ, tranh luận với nhau, nghe Anhxtanh kéo vĩ cầm những nhạc phẩm của Bakhơ, Sube và nhất là của Môda. Chiều thứ bẩy, có khi họ kéo nhau lên núi chơi, và trò chuyện, tranh luận suốt đêm, sáng sớm ngắm cảnh mặt trời mọc, rồi xuống núi điểm tâm, và trở về nhà mệt mỏi và sung sướng. Ba năm như vậy đã tạo cho Anhxtanh một niềm vui lớn, một sự yên tĩnh trong tâm hồn, để tư duy khoa học được thả sức bay bổng.
    Năm 1905, chỉ trong vòng một năm, Anhxtanh đã có năm công trinh nghiên cứu có giá trị đăng trên "Biên niên vật lí học”, là một trong những tạp chí khoa học có tín nhiệm nhát lúc bấy giờ.
    Công trình thứ nhất là một nghiên cứu nhỏ về kích thước của phân tử. Công trình thứ hai nói về hiệu ứng quang điện, trong công trình này Anhxtanh nêu ra lí thuyết về lượng tử ánh sáng. Ánh sáng không những bức xạ gián đoạn như giả thuyết của Plăng, mà còn lan truyền và bị hấp thụ một cách gián đoạn nữa. Trong công trình thứ ba, Anhxtanh dựa vào thuyết động học phân tử để giải thích bản chất của chuyển động Braonơ. Công trình thứ tư là một sự trình bày tóm tắt thuyết tương đối hẹp. Công trình thứ năm là một khảo sát ngắn gọn về công thức E = mc2. Đó là những công trình hết sức cơ bản, đặc biệt là công trình thứ tư, đánh dấu sự ra đời của thuyết tương đối hẹp. Chúng góp phần quan trọng tạo ra một bước ngoặc mới trong vật lí học đầu thế kỉ XX.
    Thành tựu nghiên cứu của Anhxtanh năm 1905 thật đáng kinh ngạc. Anhxtanh lúc đó mới 26 tuổi, chưa từng học ở một trường đại học tổng hợp nổi tiếng nào, không có liên hệ với một trường phái vật lí học nào, và không được một nhà bác học lỗi lạc nào chỉ đạo. Sau này, Anhxtanh nhớ lại rằng cho tới lúc 30 tuổi vẫn chưa được gặp một nhà vật lí học thực thụ. Cho đến tận bây giờ, các nhà sử học vẫn chịu bó tay không tìm được câụ trả lời cho loại câu hỏi: Anhxtanh từ đâu mà xuất hiện? Cái gì đã làm cho Anhxtanh trở thành Anhxtanh? Quả vậy, tại sao thuyết tương đối không được phát minh bởi Lorenxơ, bởi Poanhcarê, những nhà bác học lừng danh đang nghiên cứu theo cùng một hướng như thế? Tại sao nó lại được phát minh bởi một viên chức cấp thấp, một giám định viên hạng ba?
    Phải chăng sức mạnh thiên tài của Anhxtanh là ở chỗ ông được vũ trang bằng một phương pháp, một quan điểm hoàn toàn mới? Anhxtanh đã có nhận định về tình hình khoa học thời đó: ở một vài lĩnh vực, nó phát triển phong phú, nhưng trong những vấn đề có tính nguyên tắc, nó bị sự trì trệ, giáo điều kìm hãm. Anhxtanh không suy nghĩ như mọi người, theo cách suy nghĩ "được chấp nhận", mà theo cách suy nghĩ mà linh cảm vật lí và cách lập luận chật chẽ gợi ra là nên theo. Anhxtanh đã mạnh dạn chấp nhận một quan điểm mới, đoạn tuyệt với quan niệm quen thuộc về không gian và thời gian, dám chấp nhận những kết quả kì quặc, có vẻ như phi lí, trong khi Poanhcarê, Lorenxơ cũng đang tiến dần đến các kết quả như vậy mà không dám công bố.
    Cần nói thêm rằng đây không phải là một sự liều lĩnh nhất thời, đột xuất. Khi còn là học sinh trung học ở Arau, Anhxtanh đã băn khoăn tự hỏi: nếu bây giờ ta chuyển động với vận tốc bằng vận tốc ánh sáng, thì sẽ thấy sóng điện từ như thế nào? Phải chăng nó vẫn có đủ các nút, các bụng liên tiếp nhau, nhưng nút và bụng sẽ đứng yên tại chỗ, và sóng điện từ như bị chết cứng, không chuyển động theo thời gian nữa? Cái băn khoăn đó cứ ám ảnh Anhxtanh mãi, và đòi hỏi phải có câu giải đáp... Có lẽ thuyết tương đối đã nẩy mầm ngay từ lúc ấy?
    Sau này, khi ông đã trở thành một nhà bác học danh tiếng, có nhà báo hỏi tài năng của ông là do kế thừa của cha hay của mẹ. Ông trả lời: "Tôi chẳng có tài năng nào cả. Tôi chỉ có một lòng ham hiểu biết ghê gớm".
     
    Chỉnh sửa cuối: 26/7/16
  7. lemontree123

    lemontree123 Lớp 6

    Thiên nhiên hành động theo quy luật

    Thuyết tương đối hẹp đã dẫn đến những kết luận lạ lùng, khó chấp nhận. Theo thuyết đó, trong những hệ quán tính chuyển động với vận tốc rất lớn, một vật chuyển động sẽ bị co ngắn lại, khối lượng của nó sẽ tăng lên, v.v... Vật lí học cổ điển không thể chấp nhận những kết quả đó.. Chính vì vậy mà khi Lorenxơ, Poanhcarê tìm ra những kết quả tương tự như vậy, các ông chỉ coi đó là những "mẹo" toán học, không có ý nghĩa vật lí. Anhxtanh mạnh dạn nói rằng chúng phản ánh những tính chất vật lí thực sự của vật chất. Chúng ta chưa biết những tính chất đó, nên coi chúng là "lạ", là "trái với lẽ phải". Chúng ta phải thay đổi quán niệm để chấp nhận chúng, chứ không được bo bo giữ quan niệm cũ để phủ nhận chúng. Lúc mới ra đời, lí thuyết của Anhxtanh hầu như bị mọi người phản đối, nhưng tới nay khoa học và kĩ thuật đã chứng minh nó là đúng, và mọi người đã công nhận nó.
    Suốt trong cuộc đời khoa học của mình, Anhxtanh luôn luôn tuân thủ một tư tưởng chủ đạo vững chắc. Ông tin rằng thiên nhiên vận động một cách có quy luật, hoàn toàn không có gì ngẫu nhiên, và con người có khả năng hiểu biết các quy luật đó. Đầu tiên người ta nắm được những quy luật nhỏ, mang tính bộ phận, điều khiển một lĩnh vực hiện tượng hẹp. Dần dần, người ta nắm được những quy luật lớn hơn, tổng quát hơn, điều khiển những lĩnh vực hiện tượng rộng hơn. Con người phải dùng trí tuệ của mình mà chiếm lĩnh được những quy luật tổng quát nhất, bao gồm mọi lĩnh vực hiện tượng trong thiên nhiên.
    Việc phát minh ra thuyết tương đối hẹp là một bước tiến trên con đường đó. Đối với những hệ quán tính chuyển động với vận tốc rất lớn, xấp xỉ vận tốc ánh sáng, thực nghiệm đã chứng tỏ rằng quả thật các vật bị co lại, khối lượng của chúng tăng lên, đúng như các phép tính lí thuyết. Nhưng đối với những vận tốc thông thường ta vẫn gặp hằng ngày, tức là rất nhỏ so với vận tốc ánh sáng, thì sự co của các vật, sự tăng của khối lượng là vô cùng nhỏ bé, không thể cảm thấy và không thể đo được, vì vậy ta vẫn có thể dùng các quy luật của thuyết cổ điển để nghiên cứu, tính toán một cách rất chính xác. Nói một cách khác, thuyết tương đối hẹp là một thuyết tổng quát hơn thuyết cổ điển, nhưng không bác bỏ thuyết cổ điển.
    Tư tưởng chủ đạo nói trên đó của Anhxtanh khiến ông khó chấp nhận được những luận điểm của thuyết lượng tử, mặc dù ông là người đã khẳng định thuyết lượng tử ánh sáng khi nghiên cứu hiệu ứng quang điện. Theo thuyết lượng tử, bản chất của vật chất là gián đoạn và mang lưỡng tính sóng - hạt. Do bản chất đó, đối với từng hạt vật chất, đặc biệt là các hạt vi mô, khi biết trạng thái của hạt vào một thời điểm nào đó, ta không thể tính ra được vị trí chính xác của nó tại một thời điểm tương lai, và do đó không thể xác định được quỹ đạo của nó, chỉ có thể xác định được xác suất để hạt rơi vào một vị trí nào đó (khả năng hạt rơi vào vị trí đó là mấy phần trăm). Tình trạng đó đã làm nổ ra một cuộc tranh luận giữa các nhà khoa học, kéo dài nhiều năm, và hết sức bổ ích đối với sự phát triển cửa khoa học.
    Anhxtanh phê phán những luận điểm của Plăng, Boocnơ, ... về thuyết lượng tử. Ông cho rằng chỉ xác định được xác suất, mà không xác định được quỹ đạo, nghĩa là chưa hiểu được hiện tượng, chưa hiểu được thiên nhiên, ông nói: nếu ông chủ tiệm bia chỉ đóng bia vào chai nửa lít, và chỉ bán từng chai nguyên, không bán ít hơn, thì đó là cách bán hàng của ông chủ, chứ không phải bản chất của rượu bia là gián đoạn. Cũng như vậy, ánh sáng bức xạ, truyền đi, và bị hấp thụ theo từng lượng tử (từng phốtôn), nhưng điều đó không chứng minh ràng bản chất ánh sáng là gián đoạn. Ông cho rằng thuyết lượng tử là chưa hoàn chỉnh, và phải tìm ra một lí thuyết tổng quát hơn, lí thuyết đó sẽ cho phép xác định quỹ đạo của các hạt vi mô. Bo đã tham gia rất tích cực vào cuộc tranh luận này, bác bỏ những ý kiến của Anhxtanh, bổ sung thêm nhiều điểm vào thuyết lượng tử. Những cuộc tranh luận hết sức bổ ích này đã đóng góp rất nhiều vào việc xây dựng và hoàn chỉnh cơ học lượng tử, đồng thời củng cố thêm tình bằng hữu giữa các nhà khoa học. Mãi tận đến 1947, trong một bức thư gửi Boocnơ, Anhxtanh còn viết: "Anh thì tin vào một ông Thượng đế đang chơi xúc xắc (Chú thích: Trong những bài giảng mở đầu về lí thuyết xác suất, người ta thường lấy thí dụ về việc gieo xúc sắc), còn tôi thì tin vào tính quy luật hoàn toàn trong thế giới của tồn tại khách quan".
    Lúc Anhxtanh tranh luận về thuyết lượng tử cũng đúng là lúc ông đang nghiên cứu xây dựng thuyết tương đối rộng. Thuyết tương đối hẹp đã là tổng quát hơn thuyết cổ điển, nhưng cũng chỉ mới nghiên cứu các chuyển động quán tính thôi. Anhxtanh tự đặt cho mình nhiệm vụ tìm ra một lí thuyết tổng quát hơn nữa, với những quy luật chung hơn nữa, bao gồm cả chuyển động quán tính và chuyển động không quán tính (có gia tốc). Đó chính là thuyết tương đối rộng mà ông công bố năm 1916.
    Thuyết này đã nêu ra sự tương đương giữa quán tính và hấp dẫn. Nếu xét một hệ quán tính đặt trong một trường hấp dẫn đều, với gia tốc hấp dẫn bằng g, và một hệ không quán tính chuyển động với gia tốc không đổi a = g, thì mọi hiện tượng trong hai hệ đó diễn ra như nhau và được mô tả bằng những phương trình như nhau. Như vậy, trường quán tính và trường hấp dẫn là đồng nhất như nhau, và không có sự phân biệt về nguyên tắc giữa chuyển động không quán tính và chuyển động quán tính. Sự đồng nhất trên chỉ đúng trong những miền không gian nhỏ. Nếu xét trong toàn bộ không gian rộng lớn, thì những miền không gian có trường hấp dẫn nhỏ không đáng kể là những miền "phẳng" (tức là : tuân theo hình học Oclit) còn những miền có trường hấp dẫn lớn là những miền "cong" (tức là tuân theo một hình học phi Oclit). Trường hấp dẫn càng lớn, không gian càng bị cong nhiều hơn. Nếu xét đến độ cong của không gian, thì chuyển động quán tính và chuyển động không quán tính đều được diễn tả bằng một loại phương trình, một loại quy luật như nhau, trong đó có những yếu tố thể hiện độ cong của không gian.
    Như vậy, thuyết tương đối rộng có giá trị tổng quát hơn thuyết tương đối hẹp và thuyết cổ điển. Một số sự kiện thực nghiệm đã chứng minh sự đúng đắn của lí thuyết này. Tuy nhiên, trong đời sống hằng ngày và trong các điều kiện nghiên cứu trên Trái Đất, độ cong của không gian là hết sức nhỏ bé, có thể bỏ qua được, nên chỉ cần áp dụng thuyết tương đối hẹp hoặc thuyết cổ điển là đủ. Nhưng khi nghiên cứu những khoảng rộng lớn của không gian vũ trụ, không thể không tính đến độ cong của nó. Để đơn giản, trên đây chỉ trình bày độ cong của không gian. Theo thuyết tương đối rộng, không những không gian bị "cong", mà thời gian cũng bị "cong", có nghĩa là vũ trụ bị "cong", cả về mặt không gian lẫn về mặt thời gian. Nhưng trong phạm vi Trái Đất, trong đời sống hằng ngày, ta vẫn có thể coi vũ trụ là "phẳng". Điều đó cũng giống như bề mặt Trái Đất là cong, nhưng hằng ngày ta vẫn coi mặt ao, mặt hồ là phẳng.
    Trong khi tranh luận với các nhà sáng lập ra cơ học lượng tử, Anhxtanh đã phê phán lí thuyết của họ là chưa hoàn chỉnh, và nghĩ rằng sẽ phải xây dựng một lí thuyết hoàn chỉnh hơn, tổng quát hơn, để có thể xác định được mọi vị trí tương lai, mọi hành vi tương lai của các hạt vi mô, giống như thuyết cổ điển đã báo trước được những thời điểm có nhật thực, nguyệt thực một cách rất chính xác. Vì vậy, sau khi công bố thuyết tương đối rộng, ông đã suy nghĩ, tìm tòi cách xây dựng lí thuyết đó.
    Trong thuyết tương đối rộng, Anhxtanh đã xét ảnh hưởng của trường hấp dẫn đối với độ cong của vũ trụ. Ông nghĩ rằng thuyết mới tổng quát hơn, sẽ phải xét cả ảnh hưởng của trường điện từ đối với độ cong đó nữa. Lúc đó khoa học mới chỉ biết đến có hai loại trường nói trên, vì vậy Anhxtanh gọi lí thuyết mới của mình là lí thuyết trường thống nhất: một lí thuyết duy nhất bao gồm cả hai loại trường, ông đã bỏ cả ba chục năm cuối đời mình để nghiên cứu xây dựng lí thuyết đó một cách hầu như đơn độc. Lí thuyết này đòi hòi một hệ thống toán học rất phức tạp, với những phép tính rất khó khăn, mà triển vọng thành công thì xa vời, khả năng ứng dụng thì mong manh. Năm 1938, ông viết thư cho bạn: "Tôi cùng với các cộng tác viên trẻ của tôi đang xây dựng một lí thuyết cực kì lí thú, tôi hi vọng nó sẽ giúp ta vượt qua cái thần bí hiện nay về xác suất...". Mười hai năm sau, ông lại viết: "Thuyết trường thống nhất bây giờ đã hoàn thành... Mặc dù đã bỏ ra bao nhiêu công sức, tôi vẫn chưa thể kiểm tra nó bằng cách nào cả. Tình thế này sẽ còn kéo dài nhiều năm, hơn nữa các nhà vật lí lại không thừa nhận những lập luận lôgíc và triết học của tôi...". Quả vậy, những lập luận thì trừu tượng và xa vời, còn những phương trình rất phức tạp thì chưa dẫn đến một kết quả cụ thể nào kiểm tra được bằng thực nghiệm, như đối với thuyết tương đối hẹp và thuyết tương đối rộng.
    Hiện nay khoa học đã biết đến bốn loại tương tác cơ bản ứng với bốn loại trường khác nhau. Thêm vào hai loại tương tác cơ bản đã biết là tương tác hấp dẫn và tương tác điện từ, khoa học đã biết và nghiên cứu hai loại tương tác nữa. Tương tác mạnh thể hiện ở bên trong hạt nhân nguyên tử là loại tương tác gắn bó chặt chẽ các prôtôn và nơtrôn trong hạt nhân. Theo một nghĩa tổng quát hơn, đó là tương tác gắn bó các hạt quac trong hađrôn. Tương tác yếu là tương tác thể hiện ở bên trong các hạt cơ bản, gây ra sự phân rã của các hạt đó, và sự biến hóa từ hạt cơ bản này thành hạt cơ bản khác. Cho tới nay, vật lí học còn biết rất ít về hai loại tương tác cuối này. Từ năm 1967, hai nhà vật lí học Vainbe và Xalam đề ra một lí thuyết chung bao gồm cả tương tác điện từ và tương tác yếu. Sau nhiều năm tính toán và kiểm tra bằng thực nghiệm, lí thuyết này đã được công nhận, và hai ông đã được tặng giải thưởng Nôben năm 1979 cùng với Glasâu.
    Còn là quá sớm để tiên đoán khi nào khoa học sẽ thống nhất được cả bốn loại tương tác trong một lí thuyết trường thống nhất. Nhưng lòng tin của Anhxtanh vào tính quy luật của thế giới vật chất, và vào khả năng con người khám phá được các quy luật đó, thật là mãnh liệt. Nó luôn luôn động viên các nhà khoa học tiến công vào những khu vực bí hiểm nhất, khó khăn nhất của thiên nhiên.
     
    Chỉnh sửa cuối: 8/8/16
  8. lemontree123

    lemontree123 Lớp 6

    Con người cũng phải hành động theo quy luật

    Anhxtanh không những tin vào tính quy luật của thiên nhiên, ông còn tin rằng con người phải nắm được những quy luật đó, vận dụng chúng vì hạnh phúc của nhân loại, con người phải xây dựng được một xã hội có quy luật, và phải sống theo quy luật. Ông không thể chịu đựng được sự lừa đảo, mánh khóe, bạo lực, áp bức. Khi đã là một nhà bác học lừng danh, ông vẫn sống rất giản dị. Ông đã sống 22 năm ở Prinxtơn (Mĩ), cho tới khi qua đời, và người dân Prinxtơn vừa coi ông là con người vĩ đại, vừa yêu mến ông như một người thân. Bạn bè thường trách ông ăn mặc quá xuềnh xoàng. Khi mới đến Prinxtơn, ông trả lời "ở đây ai mà biết tôi". Sau đó một thời gian, ông lại trả lời: "Ở đây ai mà chẳng biết tôi", ông rất thích mặc áo len cổ lọ vì áo không cần là và không phải thắt ca vát. Khi đến thăm bạn ở nước ngoài, ông bạn băn khoăn xin lỗi vì nhà ở chưa được đủ tiện nghi, Anhxtanh đã nói: "Một chiếc giường, một cái bàn, một cái bút chì, một cây vĩ cầm... trời ơi, tôi còn có thể mơ ước cái gì hơn thế nữa?"
    Sau khi công bố thuyết tương đối hẹp, Anhxtanh được mời làm giáo sư ở Zurich và ở Praha. Lúc đó hoàng đế Vinhem của nước Đức muốn giành lại từ nước Anh vị trí đầu đàn về khoa học kĩ thuật ở châu Âu. Vinhem cho mở thêm nhiều Viện nghiên cứu trong Viện hàn lâm khoa học Beclin, mời những nhà khoa học nổi tiếng đến làm việc, trả lương rất cao và cho quyền tự do lựa chọn đề tài nghiên cứu. Plăng đã tiến cử Anhxtanh, và cuối năm 1913 Anhxtanh được công nhận là viện sĩ Viện hàn lâm khoa học Beclin.
    Năm 1914, chiến tranh thế giới lần thứ nhất bùng nổ. Anhxtanh lo ngại và bực dọc khi thấy đường phố Beclin đầy những người hò hét chiến tranh, ông lại càng kinh tởm khi thấy ngay trong Viện hàn lâm cũng có những người lớn tiếng hô tiêu diệt nước Nga, nước Pháp, nước Anh. Ông tuyên bố: "Tôi thà chịu bị xé ra từng mảnh, còn hơn là tham gia vào cái việc hèn mạt này... Tôi tin vào nhân loại, tôi tin rằng những bóng ma này đã phải biến mất từ lâu nếu như trường học và báo chí không làm hỏng lương tri của các dân tộc vì lợi ích của giới chính trị và kinh doanh". Khi cách mạng tháng mười thành công năm 1917, ông nói: “ … những người như Lênin là những người gìn giữ và phục hồi lương tâm của nhân loại". Năm 1922, Anhxtanh được tặng giải thưởng Nôben. Do một số các nhà bác học Đức có thế lực lúc đó kiên quyết chống thuyết tương đối đến mức điên cuồng, để tránh mọi sự rắc rối, hội đồng xét thưởng phải công bố tặng thưởng cho Anhxtanh vì công lao phát minh ra định luật về hiệu ứng quang điện và vì những công trình nghiên cứu về vật lí lí thuyết. Số tiền thưởng rất lớn, Anhxtanh đã không sử dụng cho mình, ông gửi một nửa cho người vợ đã li dị, và một nửa để làm việc nghĩa.
    Sau chiến tranh, tình hình chính trị ở Đức vẫn ngày càng xấu đi, tư tưởng dân tộc hẹp hòi ngày càng phát triển. Đầu năm 1933, khi Hitle lên cầm quyền, chính sách quốc xã đã lan tràn cả vào giới khoa học, và nhiều nhà khoa học vì có dòng máu Do Thái, vì không tán thành chủ nghĩa quốc xã đã bị đàn áp thẳng tay. May mắn thay, Anhxtanh cùng với gia đình đang ở Mĩ, ông được mời đi thỉnh giảng dài hạn ở Caliphonia. Lãnh sự Đức ở Niu Yooc được chỉ thị thuyết phục Anhxtanh trở về nước. Anhxtanh tuyên bố rằng chừng nào ở Đức vẫn còn chế độ quốc xã, thì ông sẽ không về nước. Một thời gian sau, ông đến làm việc ở Prinxtơn cho tới khi qua đời.
    Một số nhà bác học Đức lúc đó đã ra mặt tận tụy phục vụ chế độ quốc xã. Đó là những người trước đây đã từng chủ trương xây dựng một "nền vật lí học Đức" của dân tộc Đức. Họ không quan tâm nội dung của lí thuyết khoa học, họ quan tâm đến người đề ra lí thuyết : người đó là người Đức hay thuộc một dân tộc "thấp hèn" khác, người đó ủng hộ hay chống lại chủ nghĩa quốc xã. Từ lâu thuyết tương đối bị họ đả kích một cách điên cuồng và thô bạo, kể cả bằng võ lực. Thuyết đó đề cao vai trò của lí trí trong nhận thức thiên nhiên, và bản thân Anhxtanh thì bảo vệ tự do, dân chủ, công bằng xã hội, chống lại tư tưởng chủng tộc hẹp hòi. Đó là những điều họ không thể chịu đựng được.
    Ngay sau khi quyết định không về nước, Anhxtanh viết thư cho Viện hàn lâm khoa học Đức, tuyên bố rằng với chính phủ đang cầm quyền, ông không thể phục vụ đất nước được và xin từ chức Viện sĩ. Ông biết rằng trước sau bọn quốc xã sẽ làm áp lực bắt Viện hàn lâm phải khai trừ ông, và ông muốn tránh cho bạn bè, đặc biệt là Plăng, khỏi lâm vào một sự thử thách nặng nề: nếu bảo vệ Anhxtanh, họ sẽ bị đàn áp, nếu khai trừ ông, họ sẽ mang nhục vào thân.
    Tháng 3 năm 1933, cảnh sát Beclin xông vào biệt thự riêng của Anhxtanh. Tất cả tài sản của ông bị tịch thu, sách vở và các công trình khoa học của ông bị đốt trước công chúng cùng với các sách báo cộng sản. Trong tập danh sách những kẻ thù của chế độ quốc xã được công bố công khai, Anhxtanh đứng đầu bảng với tội lớn nhất là đã phát minh ra thuyết tương đối, và với giải thưởng 50 nghìn Mác (đồng tiền Đức) cho ai lấy được đầu ông. Chủ nghĩa quốc xã thù ghét Anhxtanh đến tận xương tủy.
    Hitle ráo riết chuẩn bị chiến tranh. Trước khi chiến tranh nổ ra (cuối năm 1939), tại Beclin đã có những cuộc họp của các nhà khoa học nguyên tử. Anhxtanh hết sức lo ngại, vì lí thuyết đã chứng tỏ khả năng chế tạo một thứ vũ khí khủng khiếp chưa từng có. Trong số các nhà khoa học còn ở lại Đức, biết đâu chẳng có kẻ táng tận lương tâm đứng ra làm bom nguyên tử cho Hitle, và điều đó sẽ có ý nghĩa là một án tử hình đối với nhân loại. Các nhà bác học Mĩ và các nhà bác học di cư sang Mĩ tích cực nghiên cứu nhằm chế tạo ra bom nguyên tử trước Hitle. Anhxtanh không tham gia trực tiếp vào việc này, nhưng với cương vị một nhà bác học có uy tín nhất thế giói, ông đã viết thư thuyết phục tổng thống Mĩ khẩn trương chế tạo bom nguyên tử để đánh bại bọn phát xít, và nhắc nhở rằng nước Đức quốc xã cũng đang làm việc đó.
    Năm 1945, Mĩ chế tạo được bom nguyên tử, và cuộc thử bom đã thành công. Nhưng lúc đó đã có tin tức đích xác rằng Đức không làm được bom nguyên tử, sau đó Đức đầu hàng và Nhật đã lâm vào tình thế bại trận trông thấy. Các nhà bác học, kể cả nhiều người đã tham gia chế tạo bom nguyên tử, thấy rằng việc thả bom nguyên tử xuống đất Nhật là không cần thiết. Không những nó là độc ác, vô nhân đạo, nó còn gây một không khí ngờ vực, một cuộc chạy đua vũ trang khốc liệt giữa các quốc gia. Nhiều người đứng ra mở cuộc vận động chống bom nguyên tử. Anhxtanh lúc đó đã là công dân Mĩ lại viết một bức thư khác cho tổng thống Mĩ, thuyết phục tổng thống không nên thả bom nguyên tử. Cuộc vận động không thành công. Hai quả bom nguyên tử đã nổ trên đất Nhật, những dự đoán của các nhà khoa học đã thành sự thực, cuộc chạy đua vũ trang mới đã bắt đầu.
    Anhxtanh tự cho mình là người có lỗi trong những việc này, ông tư lự nói: "Đúng, chính tôi đã bấm nút". Ông cũng tự cho mình là có trách nhiệm thức tỉnh lương tâm đồng loại để lương tri lành mạnh thắng thế và những thành tựu khoa học chỉ phục vụ chứ không đe dọa và hủy hoại nhân loại. Cho đến cuối đời mình, ông miệt mài xây dựng lí thuyết trường thống nhất, nhưng cũng tự nguyện chỉ "dành một nửa thời gian cho những phương trình", còn nửa thời gian khác để tham gia đấu tranh cho hòa bình, cho một nền khoa học vì hạnh phúc của nhân loại.
    Đầu năm 1955, các nhà khoa học thế giới tổ chức kỉ niệm trọng thể 50 năm ngày ra đời của thuyết tương đối hẹp, và mời ông tới dự lễ ở Beclin. Ông đã viết thư cảm ơn, và từ chối không đến dự, vì tuổi già, sức yếu. Nhưng ông cho rằng đấy cũng là một điều may, vì "bất kì cái gì dính với sự sùng bái cá nhân đối với tôi bao giờ cũng là một cực hình”. Anhxtanh vốn rất sợ những lễ nghi trọng thể và những lời ca ngợi long trọng đối với ông. Một tháng sau, Anhxtanh thấy khó chịu trong người và đi nằm viện. Nửa đêm rạng sáng 18 tháng 4 năm 1955, Anhxtanh đã qua đời một cách nhẹ nhàng, trong giấc ngủ.
    Trong di chúc, ông yêu cầu không làm lễ rửa tội theo tôn giáo, không tổ chức lễ nghi trọng thể, không đọc diễn văn, tạc tượng, xây mộ chí, không công bố thời gian và địa điểm đưa đám. Chỉ có mười hai người thân thiết nhất đưa quan tài tới nhà thiêu, và sau đó rắc tro của ông cho bay theo gió. Các nhà nghiên cứu trước đó đã xin phép được giữ bộ não của ông lại để xem xét: có lẽ nó phải có những gì khác thường. Ông đã cho phép với một thái độ hoài nghi. Quả vậy, cấu tạo cũng như trọng lượng bộ óc của Anhxtanh cũng giống như của mọi người, không có bất kì cái gì đặc biệt.
    Trên thế gian này không có tượng đài kỉ niệm Anhxtanh. Ngôi nhà ở Ulm, nơi ông ra đời, đã bị bom phá tan trong chiến tranh. Bọn quốc xã đã hủy hoại biệt thự của ông ở Beclin cùng với kho tư liệu quý giá. Những kỉ niệm vật chất về Anhxtanh không còn lại bao nhiêu. Nhưng công trình nghiên cứu đồ sộ và tấm lòng nhân đạo cao cả của nhà bác học vĩ đại hết lòng vì khoa học, hết lòng vì con người vẫn còn sống mãi với thời gian, trong tâm khảm của các thế hệ tương lai.
     
  9. lemontree123

    lemontree123 Lớp 6

    4. HĂNGRI BECCƠREN (1852 - 1808)
    MARI QUYRI (1867 - 1934)
    PIE QUYRI (1859 - 1906)
    Những dòng họ khoa học

    Có những trường hợp hiếm hoi mà một gia đình, một dòng họ gồm nhiều thế hệ, đã có đóng góp xuất sắc vào sự phát triển của khoa học. Dòng họ Beccơren và dòng họ Quyri cũng thuộc những trường hợp đó.
    Ăngtoan Beccơren (1788 - 1878) là viện sĩ Viện hàn lâm khoa học Pari, đã có nhiều công trình và phát minh về các loại pin, trong đó có loại pin không phân cực. Con trai ông, Étmông Beccơren (1820 - 1891), viện sĩ viện hàn lâm khoa học Pari, đã có nhiều công trình nghiên cứu về quang phổ Mặt Trời. Con trai của Étmông là Hăngri Beccơren, viện sĩ Viện hàn lâm khoa học Pari, đã nghiên cứu hiện tượng phóng-xạ và được tặng giài thưởng Nôben năm 1903. Con trai của Hăngri, Giăng Beccơren (1878 - 1953) cũng là một nhà vật lí có nhiều công trình nghiên cứu về huỳnh quang và lân quang.
    Pie Quyri (1859 - 1906) là viện sĩ Viện hàn lâm khoa học Pari, đã cùng với em trai là Pôn Quyri phát minh ra hiện tượng áp điện, cùng với vợ là Mari Xclôđốpxca Quyri nghiên cựu hiện tượng phóng xạ và phát minh ra các chất pôlôni và rađi. Mari Xclôđốpxca là người gốc Balan di cư sang Pháp, sau khi lấy Pie Quyri thì lấy họ là Xclôđốpxca Quyri. Bà là một nhà hóa học xuất sắc, có nhiều công trình nghiên cứu cùng với chồng và nghiên cứu riêng. Bà là người phụ nữ đầu tiên được cử làm giáo sư trường đại học tổng hợp Xoocbon, một trường nổi tiếng toàn thế giới. Năm 1903 bà được tặng giải thưởng Nôben về vật lí học cùng với Pie Quyri và Hăngri Beccơren. Năm 1911 bà lại được tặng giải thưởng Nôben về hóa học. Bà là người duy nhất được nhận giải thưởng Nôben hai lần, thuộc hai lĩnh vực khoa học khác nhau. Phrêđêríc Giôliô (1900 - 1958), viện sĩ Viện hàn lâm khoa học Pari, là học trò của Pie Quyri, có nhiều công trình nghiên cứu về năng lượng hạt nhân, và là cao ủy về năng lượng nguyên tử của nước Pháp, ông lấy con gái của Pie Quyri, là Iren Quyri, và đổi họ là Giôliô Quyri để lưu lại tên tuổi của thầy, vì Pie Quyri không có con trai. Iren Quyri (1897 - 1956) sau khi lấy chồng đã lấy họ của chồng là Gìôlỉô Quyri. Bà cùng với chồng có nhiều nghiên cứu về nguyên từ, và phát minh ra hiện tượng phóng xạ nhân tạo. Năm 1935 Phrêđêríc và Tren Giôliô Quyri được tặng giải thưởng Nôben.

    Một phát minh bất ngờ

    Ngày thử hai 20-1-1896, trong một cuộc họp bất thường của Viện hàn lâm khoa học Pari, gần 70 viện sĩ ngồi nghe Hăngri Poanhcarê thông báo về một phát minh mới của Rơnghen: một loại tia mới, có khả năng xuyên qua vải, gỗ, da, thịt, mà Rơnghen chưa biết rõ bản chất là gì và gọi nó là tia X. Các viện sĩ chuyền tay nhau chăm chú xem một bức ảnh chụp bằng tia X một bàn tay trông rõ tất cả các đốt xương. Bức ảnh được chụp ngay trong phòng thí nghiệm của Viện hàn lâm.
    Trong thí nghiệm của Rơnghen, khi chùm tia catốt đập vào thành thủy tinh của ống tia catốt và gây ra sự lân quang thì từ đó phóng ra loại tia X bí ẩn. Khi bình luận phát minh của Rơnghen, Poanhcarê nêu lên giả thuyết rằng tia X có thể được phóng ra từ các vật lân quang, mà không cần đến vai trò của tia catốt.
    Ngay sau khi nghe xong thông báo, Beccơren vội vàng nhảy bổ về phòng thí nghiệm của mình. Đã từ lâu, các nhà khoa học quen coi các vấn đề huỳnh quang và lân quang là "chuyện nhà" của dòng họ Beccơren, và Beccơren muốn tự mình kiểm tra lại ngay giả thuyết của Poanhcarê.
    Ông lấy một tấm kính ảnh (Chú thích: thời đó chưa phát minh ra phim ảnh, người ta chụp ảnh trên những tấm kính có phủ một lớp cảm quang) bọc kín bằng giấy đen, đặt lên nó một tấm kim loại hình dạng kì quặc, và phủ lên tấm kim loại một lớp dung dịch muối lân quang. Chất muối lân quang mà Beccơren lúc đó với được trong tầm tay là một muối của Urani. Ông phơi tất cả ra nắng trong 4 giờ để kích thích sự lân quang. Sau đó, khi tráng tấm kính ảnh, ông thấy rõ trên đó hình ảnh của tấm kim loại. Trong nhiều ngày sau, ông lặp lại thí nghiệm đó nhiều lần, và đặt lên trên kính ảnh những đồng tiền; chiếc chìa khóa, những tinh thể muối urani, những tấm kim loại đủ mọi hình thù. Lần nào cũng thấy được những hình ảnh rất rõ, và xem ra thì giả thuyết của Poanhcarê có thể được chấp nhận. Ngày 24-2-1896 ông báo cáo kết quả trước cuộc họp của Viện hàn lâm và tiếp tục nghiên cứu theo hướng đã vạch ra.
    Sáng 26-2, Beccơren chuẩn bị sẵn một tấm kính ảnh, trên đặt những mảnh muối urani, nhưng trời u ám, mãi không nắng. Ông đặt tấm kính vào ngăn kéo bàn và đi làm việc khác để chờ nắng. Nhưng ngày hôm đó và mấy ngày sau trời vẫn đầy mây. Sáng 1-3, trời hửng nắng, có thể tiếp tục thí nghiệm. Tấm kính ảnh đã nằm trong bóng tối 4 ngày liền với các mảnh muối urani. Beccơren quyết định thay một tấm kính ảnh mới, và cứ đem tấm cũ tráng thử xem sao. Thực lạ lùng, trên tấm kính ảnh xuất hiện rõ ràng hình dáng các mảnh muối urani. Thế mà ở đây không có sự kích thích của ánh sáng, không có lân quang!
    Không thể hiểu được chuyện gì đã xảy ra, Beccơren quyết định làm lại thí nghiệm theo kiểu này để kiểm tra. Ông đặt hai tấm kính ảnh vào trong một hộp kín, đặt ở ngoài hộp một tấm thủy tinh lên trên một tấm kính ảnh và một tấm nhôm lên trên tấm kính ảnh kia, rồi rắc lên đó những mảnh urani sunfat. Ông tráng các kính ảnh sau khi đã để chúng 5 giờ trong phòng tối và vẫn thấy nổi rõ hình các mảnh urani sunfat. Như vậy ở đây đã xuất hiện các tia giống như tia X, trong khi urani sunfat chưa bị kích thích và chưa phát quang. Vậy thì tia X có phải do sự lân quang sinh ra không? Beccơren báo cáo các thí nghiệm trên trong cuộc họp ngày 2-3 của Viện hàn lâm. Các viện sĩ rất ngạc nhiên, nêu ra rất nhiều câu hỏi mà ông không thể trả lời rõ ràng được, chỉ nói: "Tôi không biết", "Tôi sẽ nghiên cứu tiếp", "Có lẽ kì họp sau tôi mới trả lời được".
    Và Beccơren đã nghiên cứu tiếp, ông dùng các muối sunfat có tính lân quang của nhiều kim loại khác, ngoài urani. Trong nhiều ngày liên tục, ông phơi chúng ra nắng, rọi chúng bằng ánh sáng magiê cháy bùng để kích thích sự lân quang. Trên kính ảnh hoàn toàn không có dấu vết gì cả. Có thể kết luận chắc chắn rằng tia này không có liên quan gì với hiện tượng lân quang. Có thể nó là một loại bức xạ mới nào đó của các muối urani, Beccơren lại thí nghiệm với các muối không lân quang của urani. Kết quả bất ngờ là trong mọi trường hợp, kính ảnh đều in rõ hình các vật. Trong buổi họp ngày 26-3, đa số các viện sĩ tán thành, các kết luận của Beccơren, nhưng một câu hỏi được đặt ra: "nếu đây không phải là tia X, không có hiện tượng lân quang, vậy thì đây là cái gì?". Sau nhiều thí nghiệm khác với nhiều loại muối khác nhau của nhiều kim loại khác nhau, và cả với urani nguyên chất nữa, đến mùa thu năm 1896 Beccơren kết luận rằng đây là một loại bức xạ chưa biết rõ của urani, ông gọi nó là tia urani, nhiều nhà khoa học lúc đó gọi nó là tia Beccơren, nhưng các tên gọi này không đứng vững trong khoa học. Beccơren tiếp tục nghiên cứu loại tia mới này để tìm bản chất của nó.
    Một điều đáng ngạc nhiên là suốt chín tháng liền Beccdren đã liên tục thí nghiệm, liên tục thông báo kết quả nghiên cứu, nhưng các nhà khoa học không tỏ ra quan tâm lắm đến vấn đề này. Trong hai năm liền, Beccơren đã kiên trì một mình tiếp tục nghiên cứu. Một hôm, sau khi đã biểu diễn sự bức xạ của các mẫu urani cho một ông khách đến thăm phòng thí nghiệm của mình, Beccơren nói với khách : "Ông vừa là nhà vật lí, vừa là nhà hóa học. Ông thử kiểm tra xem trong các chất bức xạ này có một tạp chất nào đóng một vai trò đặc biệt không?". Ông khách đó là Pie Quyri. Beccơren không thể ngờ rằng một câu gợi ý có tính chất riêng tư như vậy lại sẽ mở ra một giai đoạn mới trong việc giải quyết những vấn đề mà ông đang nghiên cứu.
     
  10. lemontree123

    lemontree123 Lớp 6

    Không phải chỉ có urani

    Mari Xclôđôpxca sinh năm 1867 tại Vacsava, trong một gia đình nghèo, bố mẹ đều là giáo viên. Cô học ở một trường trung học Nga, và năm 16 tuổi tốt nghiệp trung học với huy chương vàng. Cô học sinh xuất sắc đó muốn học nữa mà không được, vì nghèo quá. Để giúp thêm gia đình, cô nhận đi phụ đạo cho các học sinh con nhà giàu. Tình hình không có gì khá hơn lên. Năm 20 tuổi cô viết trong một bức thư: "Tôi mơ ước có một góc riêng của mình... Tôi sẵn sàng đánh đổi nửa đời mình để được một cuộc sống độc lập".
    Dịp may đã đến. Năm 1890, chị ruột của Mari đi lấy chồng ở Pari và mời cô em sang Pari cùng sống với mình. Gia đình anh chị không lấy gì sung túc, mà Mari thì khái tính, không muốn nhờ vả quá nhiều, nên cô sống rất đơn giản, nhưng thực hiện được một nguyện vọng rất tha thiết: cô được nhận vào học ở trường đại học tổng hợp Xoocbon. Cô phải học cật lực để bổ sung những lỗ hổng trong kiến thức của mình, nhưng cô đã tỏ ra là một sinh viên có nhiều năng lực và rất chăm chỉ. Năm 26 tuổi (1893), Mari tốt nghiệp khoa vật lí và là sinh viên đỗ đầu của khóa học. Năm sau, Mari lại tốt nghiệp khoa hóa học và là sinh viên đỗ thứ hai của khóa học.
    Khi còn là sinh viên, Mari thường xuyên dự các phiên họp của Hội vật lí và rất hào hứng nghe những thông báo của các nhà khoa học về các phát minh mới. Mùa xuân năm 1894, Mari làm quen với Pie Quyri, một nhà vật lí trẻ tuổi nhưng đã nổi tiếng và năm sau họ tổ chức lễ cưới. Mari và Pie không những đã thành một đôi vợ chồng rất mực thương yêu nhau, mà còn là những đồng minh suốt đời trên mặt trận văn hóa và khoa học.
    Năm 1897, Mari Quyri quyết định chuẩn bị luận án tiến sĩ, nhưng còn phân vân về đề tài của luận án. Pie nhớ lại cuộc nói chuyện vừa qua với Beccơren và khuyên vợ nên tìm hiểu sâu về phát minh của Beccơren, và trên cơ sở đó có thể tìm cho mình một đề tài thích hợp.
    Mari Quyri đã chọn đề tài: tìm ra bản chất và đặc tính của tia Beccơren. Bây giờ trước hết phải có vật liệu và chỗ làm việc. Pie Quyri xin được cho vợ một căn phòng nhỏ ở tầng trệt của viện nghiên cứu. Đó là một gian phòng ẩm thấp, chật chội, lạnh lẽo, không có trang bi và tiện nghi gì. Trước đó, nó dùng làm nhà kho, và bây giờ khó mà hình dung được nó lại là một nơi để làm công tác khoa học. Nhưng Mari Quyri đã quen chịu khổ và vượt khó khăn. Bà sẵn sàng bắt đầu từ số không; và lúc nào cũng chỉ băn khoăn có một điều: nguồn gốc thực sự phát sinh ra tia urani là cái gì? Để trả lời câu hỏi đó, bà quyết định khảo sát nhiều mẫu quặng khoáng và nhiều loại muối khác nhau để tìm xem có phải chỉ có urani là có khả năng bức xạ không. Khi khảo sát với một mẫu thori, bà thấy rằng nó cũng phát ra một tia có tính chất như "tia urani" và có cường độ xấp xỉ như vậy. Như vậy nghĩa là urani không giữ độc quyển bức xạ, và tên gọi "tia urani" là không thích hợp. Bà đề nghị gọi tia này là tia phóng xạ và gọi urani và thori là các nguyên tố phóng xạ. Tên gọi này được các nhà khoa học chấp nhận và đang được dùng hiện nay.
     
  11. lemontree123

    lemontree123 Lớp 6

    Những nguyên tố chưa biết

    Mari Quyri lại tiếp tục nghiên cứu với các mẫu khoáng mới. Ngày 12-4-1898, bà thông báo trước Viện hàn lâm khoa học Pari những kết quả nghiên cứu mới. Bà đã gặp hai mẫu quặng chứa urani, có khả năng phóng xạ mạnh hơn bản thân urani rất nhiều. Đó là quặng nhựa urani (chứa urani oxit) và quặng chancôlit (chứa đồng phốtphát và urani phốt phát). Điều đó khiến ta phải suy nghĩ rằng rõ ràng các quặng này phải chứa một nguyên tố chưa biết nào đó, có khả năng phóng xạ mạnh hơn urani. Thế nhưng suy nghĩ dù sao cũng mới chỉ là suy nghĩ thôi! Chỉ khi nào tách ra được nguyên tố mới và bầy nó ra trước mặt các nhà bác học thì mới gọi được là phát minh.
    Pie tin vào kết quả nghiên cứu và tin vào trực giác khoa học của Mari. Ông cảm thấy rõ tầm quan trọng của vấn đề này, và tạm thời gác lại việc nghiên cứu các tinh thể mà ông đang tiến hành để hợp sức với vợ trong vấn đề mới mẻ và đầy hấp dẫn này. Sự liên minh khoa học bền vững này còn tiếp tục kéo dài tám năm nữa, cho đến khi Pie Quyri qua đời. Hai vợ chồng Quyri cần mẫn dùng phương pháp phân tích hóa học thông thường lần lượt tách ra các chất chứa trong quặng nhựa urani. Kết quả thí nghiệm cho phép tin rằng có hai nguyên tố mới nào đó khiến cho quặng urani oxit phóng xạ mạnh lạ thường. Tháng 7 năm 1898 hai ông bà thông báo đã tách được một trong hai nguyên tố đó, và gọi tên nó là pôlôni, để kỉ niệm quê hương của Mari Quyri (tên gọi nước Balan bằng tiếng Pháp là Polngne, đọc là pô-lô-nhơ).
    Ngày 26-12-1898, Mari và Pie Quyri thông báo trước Viện hàn lâm khoa học Pari: "... chúng tôi có thể tin rằng chất phóng xạ mới này còn chứa một nguyên tố mới nữa mà chúng tôi đề nghị gọi tên là radi. Chúng tôi đã chế được muối clorua của chất đó, nó có khả năng phóng xạ gấp 900 lần urani nguyên chất. Khi phân tích quang phổ của chất muối đó, người ta đã thấy một vạch phổ mới không thuộc về bất kì nguyên tố đã biết nào. Đối với các nhà vật lí, lí lẽ này là hoàn toàn nghiêm túc và đáng tin cậy: đúng là ở đây, có một nguyên tố mới. Nhưng các nhà hóa học vẫn chưa tin: "Các vị nói rằng đã tìm ra một nguyên tố mới. Xin bày nó ra đây cho chúng tôi xem, và chúng tôi sẽ bảo rằng các vị nói đúng".
    Mari Quyri chấp nhận sự thách thức đó. Bà ước lượng hàm lượng radi trong quặng urani là 1%, có nghĩa là muốn tách được một lượng radi nhỏ bé thôi cũng cần xử lí một lượng quặng hết sức lớn. Nhưng về sau thực tế lại chứng tỏ rằng hàm lượng radi nhỏ hơn ước tính đến 10 vạn lần, tức là phải xử lí một lượng quặng lớn gấp 10 vạn lần lượng ước tính.
    Hai vợ chồng Quyri lại bắt đầu từ đầu, và cũng là từ con số không. Trước hết, phải tìm một chỗ để làm việc. Pie xin được một nhà kho cũ ở góc sân viện nghiên cứu của ông, trước đây đã là nơi chứa các xác chết để sinh viên trường y khoa thực hành. Căn nhà này nền đất, mái dột, không có hệ thống sưởi, và hoàn toàn trống trơ. Sau nữa, phải tìm ra nguyên liệu. Quặng nhựa urani giá rất đắt, vì nó dùng để chế ra đồ thủy tinh Bôhêm nổi tiếng trên thế giới, chắc chắn không thể nào mua nổi. Ông bà Quyri quyết định không dùng quặng mới khai thác, mà chỉ cần dùng quặng phế thải sau khi đã chế thủy tinh. Họ nhờ một ông bạn là giáo sư người Áo vận động Viện hàn lâm khoa học Viên giúp đỡ, vì các quặng này nằm ở nước Áo.
    Chẳng bao lâu tin vui đã đến, chính phủ Áo tặng hai ông bà một tấn quặng phế thải, và đã chỉ thị cho ban giám đốc mỏ bán thêm với giá rẻ, nếu hai ông bà cần mua thêm nữa.
    Ngay khi nhận được món quà quý đó, Mari và Pie bắt tay vào công việc một cách hào hứng. Công việc có ý nghĩa khoa học thật cao quý, nhưng thể hiện hằng ngày của nó lại rất tầm thường và cực nhọc. Ngày này qua ngày nọ, phải bốc rỡ quặng từ xe tải vào kho, mỗi ngày xử lí khoảng 20 kilôgam quặng, chuyển dịch các bao tải, các chai lọ, rót các dung dịch từ bình này sang bình khác, đun dung dịch trong chảo gang và khuấy liên tục mấy tiếng đồng hồ. Để làm những việc này, ngày nay đã có máy móc và các phụ tá. Nhưng vợ chồng Quyri phải từ mình làm lấy hết, và làm bằng tay. Công việc chân tay đơn điệu và cực nhọc này kéo dài tròn 48 tháng.
    Lượng radi tích lại dần dần, vô cùng chậm chạp nhưng chắc chắn. Sau tháng thứ 48, trong chiếc ống thủy tinh bé nhỏ đã tích được một phần mười gam radi. Lượng radi nhỏ nhoi đó đã đủ để xác định khối lượng nguyên tử của chất mới này là 225. Radi phóng xạ mạnh hơn urani gấp một triệu lần!
    Radi đã chính thức được khai sinh. Đầu năm 1903, sau tròn bốn năm lao động không khác gì khổ sai, Mari lại có thể sống nhẹ nhõm hơn. Năm 1903 quả là một năm hạnh phúc. Tháng 6 năm đó, Mari Quyri bảo vệ thành công luận án tiến sĩ. Chưa hết. Tháng 11 năm đó Viện hoàng gia Luân Đôn tặng Pie và Mari Quyri huy chương Đêvi, một trong những huy chương khoa học cao nhất của nước Anh. Vẫn chưa hết. Cũng tháng 11 năm đó, một bức điện từ Xtôckhôn gửi đến chúc mừng và báo tin Hăngri Beccơren, Pie và Mari Quyri cùng được giải thưởng Nôben về vật lí học vì đã có những phát minh xuất sắc trong lĩnh vực phóng xạ.
    Số tiền thưởng kèm theo giải thưởng Nôben được chia cho Beccơren một nửa và hai ông bà Quyri một nửa là 7 vạn trăng.
    Số tiền lớn đó đã đến thật đúng lúc, vì quả thực hai ông bà đang thiếu thốn sau nhiều năm nghiên cứu bằng những phương tiện tự túc. Kể ra, nếu muốn, hai ông bà có thể giàu có hơn nhiều một cách hoàn toàn chính đáng. Trên thị trường thế giới lúc đó, một gam radi trị giá 75 vạn trăng. Thế nhưng hai ông bà đã từ chối không đăng kí phát minh của mình, và giống như Rơnghen, đã từ bỏ quyền tác giả phát minh, để cho ngành công nghiệp phóng xạ non trẻ được tự do phát triển.
    Đang trên đỉnh cao của vinh quang chói lọi thì năm 1906 Pie Quyri không may bị tai nạn ôtô và qua đời. Mari vô cùng đau buồn, nhưng vẫn kiên trì theo đuổi công tác khoa học. Bà là nữ giáo sư đầu tiên của trường đại học Xoocbon. Bà đã xây dựng và lãhh đạo viện radi, một viện khoa học của Pháp nổi tiếng khắp thế giới, là một trung tâm thế giới đào tạo các nhà vật lí học và hóa học. Bản thân Mari Quyri vừa là nhà vật lí xuất sắc, vừa là nhà hóa học xuất sắc. Năm 1911 bà được tặng giải thưởng Nôben về hóa học, và cho tới nay là nhà khoa học duy nhất được hai lần nhận giải thưởng Nôben.
    Mùa thu năm 1933, sức khỏe của Mari Quyri giảm sút rõ rệt, và từ tháng 5 năm 1934 bà phải nằm liệt giường. Đó là hậu quả tai hại của những năm tháng phải làm việc liên tục hằng ngày với các chất phóng xạ mà không có một phương tiện bảo vệ an toàn nào cả. Thực ra ở thời đó các chất phóng xạ mới bắt đầu được nghiên cứu, người ta chưa biết được tác hại của chất phóng xạ đối với cơ thể con người, và chưa đề ra được những biện pháp bảo vệ cần thiết.
    Tháng 7 năm 1934 Mari Quyri qua đời. Tấm gương tận tụy với khoa học của Pie và Mari Quyri còn được nhiều người noi theo, và sự nghiệp khoa học của hai ông bà được nhiều người nối tiếp, trong đó có con gái là Iren Giôliô Quyri và con rệ là Phrêđêric Giôliô Quyri, hai người đã cũng phát minh ra hiện tượng phóng xạ nhân tạo và cùng được giải thưởng Nôben năm 1935.
     
  12. lemontree123

    lemontree123 Lớp 6

    5. ĐANIN BECNULI (1700 -1782)

    Dòng họ quang vinh

    Trong lịch sử văn hóa loài người có những dòng họ đã đóng góp cho xã hội nhiều thế hệ liên tiếp các nhà khoa học, nhạc sĩ, họa sĩ nổi tiếng. Trong số các dòng họ quang vinh đó có dòng họ Becnuli.
    Trong suốt thời gian hơn hai trăm năm mươi năm, tại trường Đại học tổng hợp Baden (Thụy Sĩ), lúc nào cũng có giáo sư thuộc dòng họ Becnuli. Riêng chức chủ nhiệm bộ môn toán ở đây thì dòng họ Becnuli "chuyền tay" nhau liên tiếp hơn một trăm năm, từ 1687 đến 1790.
    Những người trong dòng họ này thường hay trùng tên nhau. Cho nên, cũng giống như đối với các vua người ta phân biệt họ clựa vào số thứ tự đặt sau tên. Vì vậy, nhiều khi người ta gọi dòng họ này là "triều đại Becnuli".
    Mở đầu cho dòng họ là hai anh em Giacốp và Giôhan Becnuli. Giacốp là chủ nhiệm bộ môn toán trường đại học Baden, Giôhan là giáo sư toán học. Cả hai anh em đều được Viện hàn lâm khoa học Pari bầu làm viện sĩ. Năm 1705, Giacốp Becnuli từ trần vì bệnh lao phổi. Ban giám đốc trường đại học Baden mời Giôhan, lúc đó đang giảng dạy toán học và vật lí tại một trường đại học ở Hà Lan, về Baden thay Giacốp làm chủ nhiệm bộ môn toán.
    Đây là một trường hợp đề cử không cần phải bô phiếu như vẫn làm theo thường lệ.
    Để đáp lại sự tín nhiệm của nhà trường, ngay hôm nhận chức vụ mới, Giôhan đã đọc một báo cáo khoa học đặc sắc : "Bàn về những sự kiện mới của môn giải tích và hình học cao cấp".
    Giôhan có ba con trai là các nhà khoa học Nícôlai, Đanin I và Giôhan II. Kế tục sự nghiệp của cha và bác, hai trong số ba người con của Giôhan (là Giôhan II và Đanin I), cũng trở thành viện sĩ danh dự của Viện hàn lâm khoa học Pari. Tính ra cả bốn người có mặt ở Viện hàn lâm khoa học Pháp liên tục gần một thế kỉ.
    Riêng Đanin I, mà ta vẫn quen gọi là Đanin Becnuli, đã từng làm việc tại Viện hàn lâm khoa học Pêtecbua suốt tám năm liền và đã để lại cho hậu thế định luật Becnuli nổi tiếng mà bất cứ một học sinh phổ thông nào cũng biết. Sang thế hệ thứ ba, ba con trai của Đanin I đều là giáo sư toán học; còn Giôhan II có hai con, là Giôhan III, viện sĩ Viện hàn lâm khóa học Beclin, và Giacốp II, nhà toán học của Viện hàn lâm khoa học Pêtecbua. Sang thế hệ thứ tư, trong dòng họ Becnuli không có các nhà toán học và vật lí học nào nữa, nhưng liên tục có những nhà hoạt động xuất sắc trong các lĩnh vực sử học, hội hoạ và âm nhạc. Dòng họ Becnuli vẫn tiếp tục sinh sống ở Baden cho tới tận ngày nay.

    Lời mời từ nước Nga

    Hiếm có vị vua nào kịp làm trong quãng đời của mình nhiều công việc vĩ đại như Piôt đệ nhất, nhưng những dự định của ông còn vĩ đại hơn sự nghiệp của ông nhiều.
    Phần lớn những dự định của ông bị lãng quên, song cũng có một số được những người kế vị ông thực hiện, trong đó có việc thành lập Viện hàn lâm khoa học Pêtecbua.
    Lúc đầu chủ tịch Viện hàn làm khoạ học viết thư gửi đến các nhà bác học danh tiếng khắp nơi để mời họ về làm việc tại Pêtecbua. Đanin Becnuli lúc đó làm việc tại thành phố Bađen đã viết thư trả lời. Trong thư, ông nhận làm việc tại khoa tự nhiên học và viết thêm: "Tôi xin đại huynh không nên vì tình bằng hữu mà quá trông đợi ở tôi. Xin đại huynh hãy nói sự thật, cho dù điều đó có thể bất lợi đối với tôi. Tôi chỉ là một chàng trai mới 25 tuổi, lại thêm vóc người nhỏ bé, nét mặt bầu bĩnh nên nhìn tôi trẻ hơn tuổi rất nhiều". Nhưng chủ tịch Viện hàn lâm hiểu rất rõ con người ấy. Mới 16 tuổi chàng trai trẻ ấy đã đỗ thạc sĩ triết học, sau đó 5 năm, anh đã bảo vệ thành công luận án "về sinh lí thở". Những công trình về toán học và vật lí học của anh đã là những dấu hiệu báo trước, anh sẽ là người kế tục xứng đáng vinh quang của cha và ông - những nhà bác học danh tiếng lẫy lừng.
    Vào một ngày đẹp trời năm 1725, Becnuli lên đường sang nước Nga. Vốn đã biết tiếng ông qua các công trình khoa học, tại đây các bạn đồng nghiệp khoa học người Nga đón tiếp ông nhiệt thành như những người anh em thân quen từ trước.
    Thời gian trôi, những tưởng chỉ sống ở đây một thời gian ngắn, nào ngờ ông đã sống suốt tám năm dòng, xa nước xa nhà.
    Chính trong thời gian này, bằng lao động miệt mài, Đanin Becnuli đã tìm ra định luật nổi tiếng mang tên ông, đặt nền móng cho môn cơ học chất lỏng và chất khí.
     
  13. lemontree123

    lemontree123 Lớp 6

    Định luật Becnuli

    Trong tất cả các vật tồn tại trên thế giới, nhà bác học Đanin Becnuli quan tâm nhiều nhất đến dòng nước. Nước cuồn cuộn ngầu bọt qua hai bờ sông để lại những xoáy nước hun hút rợn người. Có lúc dòng sông hung hãn phá vỡ đê kè gây ra những nạn lụt hao người tốn của. Nước chảy qua sông máng, đường ống, cống ngầm vào đồng tưới tắm mùa màng. Vậy nước chảy như thế nào, "hành vi", "tính cách", "sức mạnh của nước khi chảy có thay đổi gì không? Tất cả những vấn đề đó đã cuốn hút toàn bộ tâm trí, thời gian và sức lực của nhà bác học. Trong thư gửi cho chánh văn phòng Viện hàn lâm ông viết: "Đã sáu tháng nay tôi bắt tay vào viết một luận văn đầy đủ về các định luật chuyển động của nước... Tâm trí tôi bị choán bởi những tư tưởng kỳ diệu và tôi xin được miễn các công việc khác để có thể kết thúc công trình như tôi mong muốn".
    Trong phòng thí nghiệm của mình, Becnuli làm không biết bao nhiêu thí nghiệm: buộc nước chảy qua những lỗ dùi ở thành bình trên những độ cao khác nhau, chảy qua những ống dày mỏng, to nhỏ và dài ngắn khác nhau, các khóa hết đặt chỗ này lại đặt chỗ kia... Becnuli còn xây dựng cả vòi nước phun, - có điều không phải để làm cảnh, mà là để đo chiều cao cột nước và tính vận tốc dòng nước. Ở đây đòi hỏi phải có một tài nghệ điêu luyện và một tính chính xác tuyệt vời.
    Các buổi sinh hoạt khoa học của Viện hàn lâm thường tổ chức vào các ngày thứ ba và thứ sáu. Hôm nào Becnuli báo cáo thì cử tọa có thể dễ dàng nhận ra ngay từ trước. Vì lẽ trong phòng bày sẵn nào thùng nước, nào bình, nào vòi, nắp khóa, nào ống thước thợ, ống thu hẹp tiết diện đủ hình, đủ kiểu.
    Đanin Becnuli đã kết thúc phần lí thuyết và từ từ đi đến gần thiết bị thủy lực: đó là một bình thủy tinh ở bên sườn, ngay sát đáy, có đục một lỗ nhỏ và lắp vào đó một ống chì có đậy nút. Trên ống chì này có dùi một lỗ và gắn vào đó một ống thủy tinh.
    - Các ngài thấy đó, - Becnuli giải thích thí nghiệm, mực nước ở trong toàn hệ ở trong bình và trong ống thủy tinh là như nhau. Tôi đánh dấu mực đó. Bây giờ tôi tháo nút ra, nước ở trong ống chì bắt đầu chảy và ngay tức khắc mực nước trong ống thủy tinh, như các ngài nhìn thấy, hạ thấp hơn rất nhiều so với mực nước trong bình. Điều đó chứng tỏ rằng áp suất lên thành ống trong chất lỏng chuyển động nhỏ hơn trong chất lỏng không chuyển động.
    Cử tọa nhìn nhau gật gù tán thưởng. Một phụ tá giúp ông đổ nước vào thùng để giữ cho mực nước không thay đổi. Becnuli đóng ống chì bằng một cái nút mới có khoan một lỗ nhỏ ở giữa. Nước bị hãm bớt, bắt đầu chảy chậm hơn và mực nước trong ống thủy tinh lại dâng lên chút ít hoàn toàn khớp với những tính toán lí thuyết mà ông đã dự kiến từ đầu.
    Diễn giả khoan thai kết luận: “Áp suất của dòng chất lỏng lên thành ống càng lớn nếu vận tốc của dòng càng nhỏ và ngược lại".
    Kết luận này, về sau, dưới dạng có thay đổi chút ít được gọi là định luật Becnuli.
    Thật là đơn giản! Thật là tuyệt diệu!
    Người nói trình bày với tất cả tâm hồn về những điều mình trăn trở, ấp ủ, kiếm tìm, đến nỗi bộ tóc giả của ông bật văng xuống nước... Còn người nghe thì lặng đi hoàn toàn bị cuốn hút bởi sức thuyết phục của những lí lẽ chính xác, những tính toán rõ ràng và những thí nghiệm đơn giản, tài tình.
    Định luật Becnuli đã được tìm ra như thế đó. Ấy là vào năm 1726.
    Becnuli trình bày định luật này trong tác phẩm "Thủy động lực học" của mình, viết năm 1728 - 1729 và xuất bản ở Xtraxbua năm 1738.
    Với sự ra đời của tác phẩm gồm mười ba phần này, Đanin Becnuli được xem là người sáng lập ra môn thủy động lực học lí thuyết. Ông được bầu làm Viện sĩ Viện hàn lâm khoa học Pari, Beclin và Luân Đôn. Viện hàn lâm khoa học Pari đã mười lần trao giải thưởng cho ông về những công trình xuất sắc nhất về cơ học, vật lí học và toán học.
     
  14. lemontree123

    lemontree123 Lớp 6

    Định luật Becnuli trong thực tiễn

    Để hiểu định luật Becnuli trong thực tiễn, chẳng cần phải đâu xa, ta hãy vào một hiệu cắt tóc bất kì và quan sát cái bình bơm nước hoa (hình l), một cơ cấu thủy lực đơn giản nhất, thiết kế căn cứ vào định luật Becnuli. Khi không khí trong ống nằm ngang chưa chuyển động, áp suất không khí trong ống thẳng đứng bằng áp suất khí quyển: mực nước hoa trong bình bằng mực trong ống thẳng đứng. Nhưng chỉ cần bác thợ cạo bóp vào quả bóng, không khí trong ống sẽ chuyển động. Vận tốc càng lớn thì áp suất của không khí trong ống thẳng đứng càng nhỏ. Áp suất khí quyển không thay đổi, tác dụng lên bề mặt nước hoa và đẩy nó lên ống thẳng đứng, nơi có áp suất nhỏ hơn. Nước hoa dâng lên và chỉ một giây sau đầu bạn đã bị bao phủ bởi một đám mây thơm lừng.
    Thế nhưng, định luật Becnuli không phải lúc nào cũng có tác dụng tốt:
    Vào năm 1912, chiếc tàu biển "Ôlimpíc" đang chạy trên mặt biển và cách nó chừng một trăm mét, chiếc thiết giáp hạm "Haocơ" nhỏ hơn nó nhiều, cũng đang lao đi hầu như song song với nó. Khi hai con tàu đi đến một ví trí gần như ngang hàng nhau thì xảy ra một chuyện hết sức bất ngờ: chiếc thiết giáp hạm tự nhiên trở quẻ, hình như nó phục tùng một lực lượng vô hình nào đó, quay ngoắt đầu về phía con tàu lớn, rồi cưỡng lại tay lái và lao thẳng vào con tàu lớn. Kết quả là hai tàu húc phải nhau. Mũi tàu "Haocơ" đâm ngay vào tàu "Ôlimpíc" mạnh đến nỗi sườn tàu Ôlimpíc thủng một mảng lớn.
    Khi tòa án xét đến cái án kì lạ này thì viên thuyền trưởng của con tàu "Ôlimpíc" bị kết án là bên có lỗi, phiên tòa tuyên bố rằng ông ta đã không làm hiệu để cho con tàu "Haocơ" đang lao ngang tới tránh đường.
    Ở đây, cả các thuyền trưởng, cả các quan tòa không hề nhìn thấy một điều gì khác lạ. Kì thật đây là một trường hợp hoàn toàn không thể dự tính trước được trường hợp tàu hút lẫn nhau trên mặt biển.
    Nguyên nhân của hiện tượng này có thể giải thích dựa vào định luật Becnuli. Thật thế, khi hai con tàu đi song song thì phần biển ở giữa chúng giống như một dòng sông nhỏ. Trong các con sông thông thường thì bờ sông không chuyển động, còn ở đây thì ngược lại, nước không chuyển động mà bờ sông lại chuyển động. Những tác dụng của các lực thì chẳng vì thế mà thay đổi chút nào: ở phần hẹp của con sông di động này, nước ép vào thành yếu hơn so với ở khoảng không gian xung quanh tàu. Nói cách khác, hai sườn tàu đối diện nhau chịu một áp suất của nước nhỏ hơn so với áp suất ở phần ngoài tàu. Thành thử hai con tàu thế tất phải chuyển động hướng vào nhau và dĩ nhiên con tàu nhỏ lệch hướng chuyển động rõ rệt hơn, còn con tàu lớn thì hầu như vẫn chạy theo đường cũ.
    Như vậy, những con tàu lớn khi phóng nhanh gần những con tàu nhỏ thường gây ra một lực hút rất mạnh, do tác dụng hút của dòng nước chảy. Điều này còn có thể vận dụng để giải thích sự nguy hiểm của dòng nước xiết đối với người đang tắm, tác dụng hút của những dòng nước xoáy, của đoàn xe lửa lao nhanh đối với những người đứng cạnh đường tàu.
    Dùng định luật Becnuli còn có thể giải thích được cả những trường hợp "nhà tốc mái" khi dông bão. Các nhà xây dựng khi làm nhà nhất thiết phải lường đến sức gió tác dụng vào tường, vào vách, vào mái nhà. Nhưng trái với những dự tính, mái nhà thường bị tốc khi gió mạnh. Điều này có thể giải thích được bằng định luật Becnuli: áp suất không khí không chuyển động ở trong nhà lớn hơn nhiều áp suất không khí đang chuyển động mạnh ở bên ngoài, do đó mái nhà được nâng bổng lên và cuốn theo chiều gió...
    Chỉ cần chú ý quan sát, ta có thể dùng định luật Becnuli đế giải thích nhiều hiện tượng thường gặp trong đời sống xung quanh ta.
     
  15. lemontree123

    lemontree123 Lớp 6

    6. NINX BO (1885 1 1962)

    Không tự dễ dãi với bản thân mình

    Ninx Bo sinh năm 1885 trong một gia đình trí thức, bố là giáo sư sinh lí học trường đại học tổng hợp Côpenhaghen, thủ đô Đan Mạch. Ninx đi học năm lên bẩy tuổi, cậu bé chăm học, ham hiểu biết, chịu khó suy nghĩ, giỏi vật lí học và toán học nhưng tập làm văn thì bao giờ cũng bị điểm thấp. Các thầy chê là bài viết quá ngắn ngủn, còn Bo thì cho rằng có bằng ấy ý, chỉ cần viết bằng ấy chữ là đủ. Từ nhỏ, Ninx luôn luôn thích được tháo lắp một cái gì đó. Trong nhà, cậu tự tay mình sửa chữa tất cả những gì hỏng hóc, và trước khi tháo một cái gì ra để sửa, cậu đã có thói quen quan sát tỉ mỉ tất cả các bộ phận, và tìm hiểu kĩ xem cơ cấu máy móc hoạt động như thế nào.
    Năm 1903, Ninx vào học trường đại học tổng hợp Côpenhaghen và đã tỏ ra là một sinh viên có nhiều năng lực. Năm 1905 Hội hoàng gia Đan Mạch (tức là Viện hàn lâm khoa học Đan Mạch) mở cuộc thi với đề tài "Dùng dao động của sợi dây để xác định lực căng mặt ngoài của chất lỏng". Đây là một đề tài đòi hỏi phải làm việc khoảng một năm rưỡi, với một trang bị thí nghiệm tốt. Sau một thời gian căng thẳng, Ninx đã hoàn thành đề tài phức tạp đó và đã đạt thắng lợi khoa học đầu tiên trong đời mình: anh được tặng thưởng huy chương vàng. Năm 1907, Bo tốt nghiệp đại học và năm 1909 đề tài nghiên cứu cũ mà anh đã hoàn chỉnh thêm được đăng trên tập san của Hội hoàng gia Luân đôn, với tên gọi "xác định lực căng mặt ngoài của nước bằng phương pháp dao động của sợi dây".
    Cũng vào thời gian này, Bo bắt đầu chuẩn bị bảo vệ luận án phó tiến sĩ. Trong luận án, anh nghiên cứu các tính chất vật lí của kim loại trên cơ sở thuyết êlectrôn. Luận án hoàn thành vào mùa hè năm 1909, và anh đã bảo vệ thành công. Nhưng anh vẫn chưa thấy hài lòng, vì đã phát hiện ra những chỗ yếu ngay trong bản thân thuyết êlectrôn.
    Sau một thời gian ngắn, Bo lại bắt tay vào việc. Anh quyết định viết luận án tiến sĩ về thuyết êlectrôn áp dụng vào việc nghiên cứu các kim loại. Tháng 5 năm 1911, anh bảo vệ thành công luận án tiến sĩ và được cử đi thực tập một năm tại phòng thí nghiệm của Tômxơn ở Kembrítgiơ. Nhưng ngay cả khi đó anh vẫn chưa yên tâm, vì vẫn thấy còn những vấn đề chưa rõ ràng trong thuyết êlectrôn. Anh không coi danh hiệu tiến sĩ là mục đích cuối cùng, anh thấy quan trọng hơn hết là phải làm sáng tỏ những vấn đề khoa học. Anh dịch bản luận án của mình sang tiếng Anh, và dự định sẽ đưa Tômxơn đọc để xin ý kiến. Anh nói: "Tôi rất hồi hộp muốn biết ý kiến của Tômxơn về toàn bộ công trình, cũng như về những ý phê phán của tôi đối với thuyết êlectrôn".
    Nhưng Tômxơn có vẻ không vội vàng gì đọc ngay luận án của Bo. Một mặt, ông đang hết sức bận rộn, mặt khác, ông là người bảo vệ những quan điểm cổ điển và cảm thấy chàng thanh niên Ninx Bo không phải là người cùng chí hướng với mình. Bo rất muốn công bố luận án của mình ở nước Anh, mà chưa thể nào thực hiện được. Trong lúc đang phân vân chờ đợi như vậy thì may mắn thay anh lại cơ cơ hội gặp được Rơdơpho.
     
  16. lemontree123

    lemontree123 Lớp 6

    Một hướng đi mới: mẫu nguyên tử Bo

    Tháng 10 năm 1911, Bo có dịp gặp Rơdơpho tại bữa tiệc truyền thống hằng năm của phòng thí nghiệm Cavenđisơ. Từ lâu anh đã nghe tiếng và khâm phục tài năng của Rơdơpho. Lần này anh vẫn chưa làm quen được với Rơdơpho, nhưng đã thấy ông là một người thật cởi mở và kiên nghị. Anh rất muốn được làm việc với con người tuyệt diệu này.
    Tháng 11 năm đó, Bo đến Mansextơ xin gặp Rơdơpho. Ông sẵn sàng nhận Bo đến làm việc tại phòng thí nghiệm của mình, nhưng tất nhiên phải chờ sự thỏa thuận của Tômxơn. Tômxơn vui vẻ đồng ý. Ông không hiểu được và không chia sẻ những quan điểm vật lí học của Bo, nhưng ông không muốn cản trở con đường của anh, và đó cũng là thái độ khôn ngoan và nhìn xa trông rộng của nhà bác học "cổ điển" lừng danh.
    Đầu năm 1912 Bo tới Mansextơ và chọn cho mình chương trình nghiên cứu là giải quyết những mâu thuẫn còn tồn tại trong mẫu nguyên tử hành tinh của Rơdơpho. Bo thường xuyên chia sẻ ý nghĩ của mình với thầy, và ông thầy lúc nào cũng khuyên anh phải rất thận trọng khi muốn xây dựng lí thuyết mới trên cơ sở mẫu nguyên tử mà ông đã đề ra, xuất phát từ những phép đo trong thực nghiệm. Càng gần hết hạn thực tập, Bo càng miệt mài nghiên cứu. Anh hiểu ra rằng nếu tiếp tục giữ những quan điểm cổ điển, thì không thể nào giải quyết được những mâu thuẫn của mẫu nguyên tử hành tinh. Anh quyết định phải áp dụng vào mẫu nguyên tử này những quan điểm lượng tử của Plăng và Anhxtanh. Khi trở về Côpenhaghen, anh tiếp tục nghiên cứu triển khai ý kiến đó.
    Một thời gian sau, tháng 3 năm 1913 Bo gửi tới Rơdơpho phần đầu của công trình nghiên cứu. Nội dung chính của nó là như sau. Trong nguyên tử có những trạng thái dừng, mỗi trạng thái đó ứng với những quỹ đạo nhất định của các êlectrôn. Ở trạng thái dừng, nguyên tử không bức xạ và không hấp thụ năng lượng. Khi nguyên tử chuyển từ một trạng thái dừng này sang một trạng thái dừng khác, nó hấp thụ hoặc phóng ra một lượng tử năng lượng hf đúng bằng hiệu năng lượng của hai trạng thái, trong đó f là tần số của bức xạ bị hấp thụ hoặc phóng ra. Trong lí thuyết trên có một sự kết hợp dường như kì quặc giữa thuyết lượng tử với thuyết cổ điển để mô tả chuyển động của êlectrôn.
    Kèm theo công trình là một bức thư gửi thầy, trong đó Bo đề nghị Rơdơpho đánh giá việc anh sử dụng đồng thời cơ học cổ điển và lí thuyết lượng tử về bức xạ. Trong thư trả lời, Rơdơpho khen lí luận của Bo là sắc sảo và có chiều sâu, tuy nhiên ông cho rằng việc kết hợp tư tưởng của Plăng với cơ học cổ điển gây khó khăn đáng kể cho việc tiếp thu lí luận của Bo. Khó khăn lớn nhất là: khi chuyển từ trạng thái dừng này sang trạng thái dừng khác, làm sao mà êlectrôn "biết" được nó phải dao động với tần số nào. Phải chăng Bo đã giả định rằng êlectrôn "biết trước" nó sẽ phải dừng lại ở đâu. Quả thực hành vi của êlectrôn trong lí thuyết của Bo là hoàn toàn không thể hiểu được bằng thuyết cổ điển.
    Rơdơpho yêu cầu phải rút gọn bài viết lại. Bo tới Mansextơ để giải quyết vấn đề tại chỗ và đàm đạo thêm để thuyết phục thầy. Bài báo được in vào tháng 5 năm 1913, sau này Rơdơpho vẫn còn nhớ mãi "trận đấu ngộ nghĩnh này, trong đó anh thanh niên Đan Mạch đã từng bước dồn tôi vào chân tường một cách có bài bản". Bo tiếp tục công trình của mình và phát triển thêm lí thuyết đã hình hành. Phần thứ hai của công trình được công bố tháng 6, và phần thứ ba công bố tháng 11 năm 1913.
    Lí thuyết của Bo là một bước ngoặt lớn trong quan điểm của các nhà vật lí học về cấu trúc của nguyên tử. Nó đã gây ra những cuộc tranh luận rất sôi nổi. Cuộc tranh luận công khai đầu tiên diễn ra ngay từ tháng 9 năm 1913. Tại cuộc tranh luận này, Giux đã phát biểu: "Tiến sĩ Bo đã đi đến một cách giải thích xác đáng những quy luật của các vạch phổ... Lúc này, điều quan trọng duy nhất khẳng định sự đúng đắn của lí thuyết đó là nó đã áp dụng được vào thực tiễn". Đó là một lí lẽ ủng hộ thật mạnh mẽ. Tômxơn đã bác bỏ một cách sôi nổi một số điểm trong lí thuyết của Bo. Đơ Brơi đã đánh giá chung: "Công lao rất to lớn của Bo là ông đã hiểu rõ ràng cần giữ lại mẫu nguyên tử hành tinh và thêm vào nó những tư tưởng cơ bản của thuyết lượng tử".
     
  17. lemontree123

    lemontree123 Lớp 6

    Đào tạo đội ngũ khoa học cho tương lai

    Trường đại học Côpenhaghen mãi vẫn không xin được biên chế để tuyển một giáo sư vật lí lí thuyết. Bo không thể yên tâm mãi với cương vị phó giáo sư ngoài biên chế. Mùa thu năm 1914, ông nhận lời mời làm phó giáo sư trường toán lí Mansextơ. Bo lại có dịp được gần Rơdơpho. Ông giảng các môn nhiệt động lực học, thuyết điện từ và thuyết êlectrôn, đồng thời tiếp tục nghiên cứu thêm về lí thuyết nguyên tử. Hai năm sau, trường đại học tổng hợp Côpenhaghen mời ông về giữ chức vụ giáo sư vật lí lí thuyết. Sau đó, năm 1917 ông được bầu làm hội viên Hội hoàng gia Đan Mạch.
    Bo đã bỏ nhiều công sức để phát triển khoa học trên tổ quốc mình. Ông mơ ước xây dựng trên đất nước ông một trường phái quốc tế về vật lí lí thuyết giống như Rơdơpho đã xây dựng được, một trường phái vật lí thực nghiệm ở nước Anh. Ông đứng ra xây dựng Viện vật lí lí thuyết Côpenhaghen, tự tay mình từ đầu vạch ra kế hoạch xây dựng một cách rất tỉ mỉ. Ngày 15 tháng 9 năm 1920, Viện tổ chức lễ khai trương trọng thể, và người đầu tiên nhận được giấy mời dự lễ chính là Rơdơpho, lúc đó đã là giám đốc phòng thí nghiệm Cavenđisơ.
    Những buổi diễn giảng của Bo đã có nhiều giáo sư các bộ môn khác đến nghe cùng với sinh viên. Nhiều nhà vật lí học nước ngoài đã đến thực tập ở Côpenhaghen và Bo cũng được mời đi diễn giảng ở nước ngoài. Viện vật lí lí thuyết của Bo thực sự trở thành một trung tâm khoa học thế giới, đứng ngang hàng với trung tâm của Rơdơpho. Mỗi khi Rơdơpho đi đón một phát minh thực nghiệm mới, lập tức Bo nhận được thông báo. Bo và các người cộng sự của ông khẩn trương phân tích phát minh đó về mặt lí thuyết, đề ra những vấn đề mới và thông báo lại cho Rơdơpho. Sự hợp tác quốc tế giữa hai trung tâm khoa học đó đã tạo điều kiện rất thuận lợi cho khoa học phát triển. Thế giới khoa học hồi hộp theo dõi những bản thông báo của cả hai trung tâm và tìm thấy trong đó những gợi ý quan trọng cho công tác nghiên cứu.
    Năm 1922 Ninx Bo được tặng giải thưởng Nôben. Ngày hội vui của Bo đã biến thành ngày hội toàn dân của nước Đan Mạch nhỏ bé rất đỗi tự hào về người công dân vĩ đại của mình. Thư, điện chúc mừng tới tấp từ mọi nơi bay đến. Một trong những bức điện nồng nhiệt nhất và đến sớm nhất là của Rơdơpho. Trong thư trả lời, Bo viết: "Trong những ngày này, tôi đã nghĩ rất nhiều đến ông. Tôi hiểu rõ tôi phải chịu ơn ông biết bao, không những vì sự hào hứng mà ông đã gieo vào lòng tôi, không những vì sự tham gia của ông vào công việc của tôi, mà còn vì tấm tình bằng hữu thủy chung của ông từ ngày mà tôi đã có diễm phúc không gì so sánh nổi là được gặp ông lần đầu tiên ở Mansextơ".
    Cảm phục tấm lòng của thầy cũ đối với mình, Bo đã mang tấm lòng như thế để chăm lo học trò của mình. Giống như Rơdơpho, Bo là một ông thầy tài giỏi, ân cần, nhưng nghiêm khắc. Ông sẵn sàng tiếp mọi người, ngay tại nhà riêng của mình.
    Khi một nhà vật lí trẻ tuổi mang đến ông công trình của mình, ông xem lướt qua và nói : "Tuyệt! Rất tuyệt!". Nhưng chỉ những ai tiếp xúc với ông lần đầu tiên mới vội phấn khởi vì lời khen đó. Ông hẹn anh thanh niên đến nhà riêng để trao đổi tiếp. Và một buổi tối, ông ngồi với anh, đặt ra một loạt câu hỏi, yêu cầu phải trả lời thật cụ thể. Bà vợ ông, như một bà chủ nhà lịch sự và tế nhị, nhẹ nhàng bước vào phòng, mỉm cười gật đầu chào mà không nói lời nào, vì không muốn cắt ngang cậu chuyện. Bà đặt lên bàn hai tách cà phê và mấy chiếc bánh, rồi lặng lẽ bước ra. Ông tiếp tục vạch ra những chỗ yếu, những sai sót của bản viết. Anh thanh niên đáng thương dần dần nhận ra rằng "công trình" của mình còn lâu mới đáng gọi là công trình, sẵn sàng xé vụn nó ra ném vào sọt rác. Nhưng ông cản lại, thân tình chỉ cho anh thấy cách hoàn chỉnh công trình, động viên anh rằng những cái sai của anh cũng là bổ ích và sẽ giúp anh làm đúng hơn. Nửa đêm ra về, nhà vật lí trẻ tuổi thấy rõ mình quả là còn kém cỏi, nhưng tin rằng con đường mình đi tiếp sẽ dẫn đến thắng lợi.
    Viện vật lí lí thuyết của Bo đang giải quyết những vấn đề khó khăn bậc nhất của lí thuyết hạt nhân. Công việc lúc nào cũng khẩn trương và căng thẳng. Bo đã tạo ra được trong Viện của ông một phong cách làm việc riêng, "phong cách Côpenhaghen" và một phương hướng tư tưởng riêng, "trường phái Côpenhaghen". Phong cách của Viện này có đặc điểm là hoàn toàn tự do tư tưởng, không bị ràng buộc bởi những ước lệ đang được công nhận, tôn trọng những ý mới lạ, hóm hỉnh và lạc quan. Bo nói: "Có những vấn đề hết sức phức tạp đến nỗi chỉ có thể nói đến chúng một cách bông đùa". Bo không thể làm việc đơn độc. Ông cho rằng khoa học chỉ có thể phát triển bằng một sự hợp tác rộng rãi. Quanh ông lúc nào cũng có một tập thể đông đảo những nhà vật lí trẻ. Ông có tài lựa chọn họ, tập hợp họ, lãnh đạo họ, đồng thời cùng sát cánh làm việc với họ. Về mặt này, ông giống như thầy cũ, và cố gắng noi gương thầy cũ là Rơdơpho.
    Bo có một học trò giỏi là nhà vật lí xô viết trẻ tuổi Lanđao. Đến với Bo năm 1930, Lanđao nhanh chóng hòa mình vào tập thể khoa học mới. Bo cũng nhìn thấy ngay ở Lanđao một nhà khoa học đầy tài năng. Sau này Lanđao trở thành nhà vật lí lí thuyết lớn của Liên Xô và thế giới. Ông công nhận Bo là bậc thầy duy nhất của mình, học ở Bo cách đào tạo và giáo dục thanh niên đi vào khoa học. Lanđao đã thành lập ở Liên xô một trường phái vật lí lí thuyết nổi tiếng, đã đào tạo được nhiều nhà vật lí học nổi tiếng cho Liên xô và cho thế giới.
    Bo, cũng như các bậc thầy của mình là Tômxơn, Rơdơpho và học trò của mình là Lanđao, luôn luôn chăm lo đào tạo những người kế tục mình để tiến công vào khoa học.
     
  18. lemontree123

    lemontree123 Lớp 6

    Khoa học phải phục vụ nhân loại

    Rơdơpho là người luôn luôn giữ vững những nguyên tắc của mình. Ông chủ trương nhà khoa học chỉ lo chuyện khoa học, ông không cho phép để những vấn đề về đạo lí, tôn giáo, chính trị, làm vẩn đục tư tưởng khoa học.
    Bo khác thầy ở chỗ chủ trương rằng nhà khoa học phải mang khoa học ra phục vụ nhân loại, không cho phép bất kì ai dùng khoa học để tàn phá nhân loại. Có người đã đánh giá Bo là học trò xuất sắc nhất và là bạn chiến đấu của Rơdơpho, là người phản biện đáng kính và không thể thay thế của Anhxtanh, là người chống đối Sớcxin, là kẻ thù không đội trời chung của chủ nghĩa phát xít. Lời đánh giá đó thật là chí lí.
    Năm 1934 Bo đến thăm Liên xô lần đầu tiên. Ông đã tới Matxcơva, Lêningrat, Khaccôp, thăm các viện nghiên cứu, báo cáo khoa học ở nhiều nơi và Lanđao đã luôn luôn ở bên ông. Lanđao đã nhớ lại: "Ông không chỉ nghĩ về cấu trúc của nguyên tử, ông còn nghĩ về cấu trúc của thế giới trong đó những người đồng thời của ông đang sống. Hitle đã nắm quyền ở Đức và ông đã hiểu được việc đó sẽ dẫn đến đâu. Ông thù ghét chủ nghĩa phát xít".
    Trước đó, năm 1932, chiếc máy gia tốc xiclôtrôn đầu tiên của Laurenx bắt đầu hoạt động. Cũng năm đó Setuych phát minh ra nơtrôn. Năm 1934 Phécmi xây dựng lí thuyết về phân rã bêta. Đã mở ra khả năng đi sâu vào hạt nhân nguyên tử và giải phóng năng lượng của hạt nhân. Bo quyết định cũng xây dựng một máy xiclôtrôn để nghiên cứu thực nghiệm trong lĩnh vực nguyên tử và hạt nhân.
    Năm 1933 Hitle lên cầm quyền ở Đức và bắt đầu thực hiện mạnh mẽ chính sách phân biệt chủng tộc. Những người mang dòng máu Do Thái, những người không ủng hộ chủ nghĩa quốc xã bị ngược đãi, truy nã, trong đó có nhiều nhà bác học nổi tiếng. Bo đã tận tình giúp đỡ họ khi họ bí mật hoặc công khai rời bỏ nước Đức. Nhiều người vẫn còn đang phân vân thì bỗng nhận được một bức thư chân tình của Bo: "mời ông (hay bà) cứ đến chỗ tôi và ở tạm ít lâu, sau đó sẽ suy nghĩ và quyết định xem đi đâu là tốt nhất". Trong nhiều năm, Bo đã giúp đỡ được nhiều nhà khoa học Đức thoát khỏi sự truy nã của Hitle. Năm 1938, trong một cuộc hội nghị thế giới về nhân chủng học và dân tộc học, Bo đã lên án kịch liệt chủ nghĩa phân biệt chủng tộc của Hitle. Đoàn đại biểu Đức đã bỏ phòng họp để phản đối và Bo đã được liệt vào danh sách những kẻ tử thù của Đức quốc xã.
    Đầu năm 1939, Bo được tin hai nhà bác học Đức là Han và Straxman, đã phát minh ra sự phân hạch hạt nhân bằng các nơtrôn chậm. Trong một chuyến đi thăm Mĩ, ông đã thông báo cho các nhà bác học Mĩ biết vấn đề này, và tiên đoán rằng đó lừ con đường trực tiếp dẫn đến bom nguyên tử. Sau đó ít lâu, các nhà bác học Mĩ thuyết phục chính phủ Mĩ khẩn trương nghiên cứu chế tạo bom nguyên tử để đi trước Hitle, Bo ở Côpenhaghen cũng hồi hộp theo dõi sự hoạt động của các nhà vật lí Đức hiện đang còn trong nước, dưới sự kiểm soát của Hitle, và tìm mọi cách có thể để thuyết phục họ đừng tham gia vào việc khủng khiếp này.
    Ngày 9 tháng 4 năm 1940, máy bay Đức bắt đầu ném bom Côpenhaghen. Nước Đan Mạch nhỏ bé chống sao nổi nước Đức hùng hậu. Chính phủ Đan Mạch xin đầu hàng. Điện tín từ khắp nơi trên thế giới bay tới Viện vật lí lí thuyết. Các nhà khoa học nhiều nước đề nghị Bo ra đi và mời đến làm việc ở nước họ. Bo có dòng máu lai Do Thái, nên có thể sẽ bị đe dọa nếu còn ở lại trong nước. Nhưng Bo đã quyết định ở lại. Ông nghĩ rằng ông là người được giải thưởng Nôben, chắc bọn quốc xã cũng sẽ phải nể, và ông sẽ có điều kiện hơn người khác để bảo vệ những người cộng sự với ông, bảo vệ phòng thí nghiệm của ông. Nhưng tình hình ngày càng xấu đi, chủ nghĩa phát xít ngày càng hung hãn, năm 1943 Bo bí mật trốn sang Thụy Điển và từ đó sang nước Anh rồi sang Mĩ làm việc. Một máy bay chiến đấu đưa Bo từ Thụy Điển sang Anh, Bo được xếp ngồi trong khoang chở bom. Khi tới Anh, Bo đã ngất xỉu: lúc máy bay lên cao, phi công báo cho Bo đeo mặt nạ thở ôxi, nhưng chắc đang mải suy nghĩ về một phương trình nào đó nên Bo đã không nghe thấy. Sau này Bo mới biết rằng khi đó ông được coi như một món hàng vô cùng quý giá. Viên phi công đã được lệnh nếu máy bay bị tấn công thì phải kéo cần mở khoang bom để Bo rơi xuống biển, quyết không để món hàng chiến lược này rơi vào tay kẻ thù.
    Sang đất Mĩ, Bo tích cực tham gia vào việc giúp Mĩ và Anh sớm chế tạo được bom nguyên tử, và nhất thiết phải đi trước Đức quốc xã. Nhưng một năm sau giới quân sự Mĩ đã biết chắc chắn rằng Đức không làm được bom nguyên tử, và phe phát xít sắp sụp đổ đến nơi. Việc chạy đua để chế tạo và sử dụng bom nguyên tử trước Đức đã trở thành không cần thiết.
    Bo có một trực giác lớn về các vấn đề chính trị. Ông tiên đoán rằng nếu Mĩ một mình dùng bom nguyên tử, thì chỉ một thời gian ngắn Liên xô sẽ chế tạo được bom nguyên tử, và giữa các cường quốc trên thế giới sẽ diễn ra một cuộc chạy đua vũ trang kinh khủng với thứ vũ khí khủng khiếp đó. Ông đề nghị ngay bây giờ, trước khi chế tạo được bom nguyên tử, phải bàn chuyện sử dụng năng lượng nguyên tử vào mục đích hòa bình. Các nhà khoa học trên thế giới, các chính phủ bao gồm cả Mĩ và Liên xô, phải hợp tác cởi mở với nhau để nghiên cứu năng lượng nguyên tử và kiểm tra việc sử dụng năng lượng đó, không cho phép dùng nó để tàn phá nhân loại. Nhiều nhà khoa học khác ủng hộ tư tưởng của Bo. Họ cùng phối hợp hoạt động để thuyết phục tổng thống Mĩ Rudơven và thủ tướng Anh Sớcsin. Rudơven đã tiếp và chăm chú nghe Bo nói. Hình như trên nhiều điểm ông tán thành Bo. Bo cũng đã gặp Sớcsin, nhưng ông này đã cắt lời Bo, ngừng cuộc tiếp kiến và kiên quyết bác bỏ ý kiến của Bo.
    Tháng 4 năm 1945, Rudơven đột ngột qua đời. Cho đến phút cuối cùng, nhiều nhà bác học tiếp tục thuyết phục tổng thống mới là Truman không nên thả bom nguyên tử. Nhưng tháng 8 năm đó Truman quyết định thả hai quả bom nguyên tử xuống Hirôsima và Nagasaki, mặc dù khi đó Đức đã đầu hàng và Nhật cũng sắp bại trận. Thế là ước mong của Bo và của nhiều nhà bác học khác về một sự hợp tác hòa bình để sử dụng năng lượng nguyên tử phục vụ hạnh phúc con người đã không thực hiện được.
    Nhưng Bo không bỏ cuộc. Tháng 8 năm 1945, Bo trở về Đan Mạch và được bầu làm chủ tịch Hội hoàng gia Đan Mạch. Năm 1955, tại cuộc hội nghị quốc tế "Nguyên tử vì hòa bình" Bo đã nồng nhiệt kêu gọi hợp tác quốc tế rộng rãi trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt trong lĩnh vực sử dụng năng lượng nguyên tử cho mục đích hòa bình. Cùng năm đó, nhân kỉ niệm 70 năm ngày sinh của Bo, chính phủ Đan Mạch tặng ông huân chương cao quý nhất, huân chương Đannibo hạng nhất, và Viện hoàng gia Đan Mạch quyết định lập ra huy chương vàng có mang hình Bo để tặng thưởng cho những công trình khoa học xuất sắc. Năm 1957 Bo là người đầu tiên được giải thưởng "nguyên tử vì hòa bình".
    Cuối năm 1963 sẽ tổ chức kỉ niệm 50 năm ngày ra đời của mẫu nguyên tử Bo và lí thuyết của Bo về cấu trúc nguyên tử. Ông tràn đầy phấn khởi chờ đón ngày lễ, là dịp sẽ gặp lại nhiều bạn bè và học trò cũ. Nhưng tiếc thay ông đã không dự được ngày vui đó. Ông mất đột ngột ngày 18-11-1963. Tư tưởng của ông về những quy luật cơ bản của vật lí nguyên tử vẫn tiếp tục thúc đẩy sự phát triển của khoa học nguyên tử.
    Đặc biệt phương châm của ông "Sự trái ngược chính là sự bổ sung" ghi trên tấm huy chương vàng mang hình ông vẫn là một trong những phương châm chỉ đạo trong sự nghiên cứu thế giới vi mô.
     
  19. lemontree123

    lemontree123 Lớp 6

    Rôbơc Bôi ( 1627 – 1691)

    "... Tất cả từ thực nghiệm"

    Đã hơn một năm, cuộc nội chiến đẫm máu kéo dài ở nước Anh. Những người cộng hòa, đứng đầu là Crômoen, tiến hành một cuộc chiến tranh tàn khốc với những người ủng hộ nhà vua. Quân đội hoàng gia chịu hết thất bại này đến thất bại khác... Và, trong một trận đánh, chủ trại Risac Bôi, công tước vùng Coóc thuộc Ailan, đã bị giết...
    Sương mù ảm đạm bao phủ kinh thành Luân Đôn. Vào buổi chiều đó, cả gia đình Bôi kỉ niệm trọng thể ngày mất của công tước.
    Trong gian nhà lớn, tiểu thư Rêniláp, con gái của công tước, cho đốt tất cả các ngọn nến. Khách được mời đến dự buổi lễ kỉ niệm đau buồn này ngồi nói chuyện se sẽ sau chiếc bàn gỗ sồi dài. Rêniláp ngồi ở đầu bàn. Hai bên tiểu thư là hai cậu em: huân tước Brôkhin và cậu em mười tám tuổi Rôbơc Bôi.
    Rôbơc uống cạn cốc rượu rồi lấy tay che mắt. Trong trí chàng hiện ra miển Ailan thân yêu: lâu đài Lixmo, nơi chàng đã sinh ra và lớn lên, trường trung học Itơn và người thầy tận tụy Máccơm, rồi những cuộc du lịch đầy hấp dẫn qua Ý và Pháp, rồi những năm học tập miệt mài ở Giơnevơ... Vầ, giờ thì chàng đã ở Luân Đôn...
    Bằng giọng nói trầm trầm, anh Brôkhin làm chàng sực tỉnh và đưa chàng trở về hiện thực :
    - Anh em mình luôn luôn nhớ tới cha. Cha rất nghiêm khắc, đôi khi tàn nhẫn đối với chúng ta, nhưng cha đã giúp mỗi chúng ta tìm được chí hướng của mình trong cuộc sống.
    Anh thích văn chương, nhưng cha không hề phản đối, mặc dầu trong thâm tâm người muốn anh theo đuổi sự nghiệp quân nhân. Còn em, Rôbơc thân yêu, từ bé đã ước mơ trở thành nhà khoa học. Anh còn nhớ, có hôm cha bảo: "Muốn trở thành nhà khoa học - phải học mãi". Và cha đã tìm tất cả những thầy giỏi cho em, rồi gửi em đi học ở Ý và Thụy Sĩ...
    Tiểu thư Rêniláp kín đáo lau những giọt lệ đọng trên khóe mắt và nói khe khẽ:
    - Thưa các ngài, xin mời các ngài chuyển sang phòng trà. Ở đó chúng ta có thể lãng quên những kỉ niệm đau buồn.
    Trong phòng trà này, con gái công tước thường tiếp các nhà bác học, nhà văn và các chính khách danh tiếng. Ở đây đã từng nổ ra những cuộc tranh luận nảy lửa và Rôbơc Bôi, ngay từ khi trở về Luân Đôn, đã trở thành khách mời thường xuyên của những cuộc họp mặt tương tự. Có điều, nhà bác học tương lai mong muốn đi từ những cuộc tranh luận trừu tượng đến những công việc cụ thể.
    Đã mấy ngày nay, trong phòng khách nhà bà chị diễn ra cuộc tranh luận khá đặc biệt. Lần này khách mời của tiểu thư Rêniláp là nhà bác học Pháp Rơnê Đêcác. Và, ngay lập tức, Bôi trở thành một trong những người tranh luận kịch liệt nhất với ông. Vào buổi chiều đau buồn đó họ lại tiếp tục cuộc tranh luận bỏ dở ngày hôm trước.
    - Dù sao tôi cũng không thể đồng ý với ngài, - Bôi nói với Đêcac - Không thể nào đặt lí trí cao hơn tất thảy được. Frenxit Bêcơn đã từng nói “Tri thức là sức mạnh, sức mạnh là tri thức". Nhưng tri thức ở đâu ra?
    - Tôi đã thấy trước được câu trả lời của anh bạn trẻ. Đêcác thốt lên. - Chắc anh muốn nói là: "Từ thực nghiệm"?
    - Dĩ nhiên rồi, thưa ngài. Thực nghiệm là người thầy đáng tin cậy nhất.
    - Thế nhưng, xin hỏi, những thực nghiệm của anh bạn trẻ sẽ là cái gì nếu thiếu lí trí. Tất cả những cái gì khoa học đem lại cho chúng ta đều là thành quả của lí trí.
    Cuộc tranh cãi kéo dài, nhưng chàng trai trẻ Bôi vẫn bị day dứt bởi một ý nghĩ: Chẳng lẽ tất cả chân lí khoa học lại chỉ do lí trí mang lại? Dù sao anh vẫn kiên trì quan điểm của mình: "Không nói suông, tất cả từ thực nghiệm", đó là khẩu hiệu chân chính của khoa học.
    Kiên trì đi theo phương hướng đã nêu, trong cả cuộc đời, Bôi đã lao động không biết mệt và đã có những đóng góp lớn lao cho vật lí và hóa học.

    "Hội khoa học vô hình”

    Có nhiều việc, nghĩ thì dễ, nhưng thực sự bắt tay vào làm mới thấy khó. Đành rằng "tất cả từ thực nghiệm", mọi cái phải được kiểm tra bằng thực nghiệm, nhưng lấy đâu ra phòng thí nghiệm và các dụng cụ thí nghiệm?
    Rôbơc Bôi mơ ước, khát khao có một phòng thí nghiệm riêng. Nhưng biết dựa vào đâu? Chẳng lẽ để cái khó bó cái khôn. Hỏi nhờ chị giúp đỡ về vật chất thì Bôi không dám. Phải tự lực... tự lực... và chính cái khó ấy đã là dòng sữa thơm nuôi dưỡng ý chí của nhà đại bác học tương lai. Có lẽ tốt hơn hết là trở về dinh cơ của mình ở Xtenbrit, và biến nó thành một cơ sở nghiên cứu. Từ đây đi Ocxphớc cũng không xa, còn Luân Đôn thì cũng khá gần: vẫn có thể gặp gỡ bạn bè như trước...
    Thế rồi, Bôi bắt tay ngay vào công việc, ông thu xếp phòng ăn, phòng khách, phòng ngủ, phòng làm việc. Tất tả ngược xuôi, mua cái nọ, sắm cái kia, cái gì không mua được thì tự tay mò mẫm làm ra. Mấy căn phòng đẹp nhất dành làm phòng thí nghiệm và thư viện, ở đây hàng tuần xe trạm chở từ Luân Đôn đến những hòm sách mới. Bôi đọc rất nhanh, nhiều khi ông đọc từ sáng sớm đến chiều tối. Công việc, trang bị phòng thí nghiệm đã hoàn thành. Ngoài chai, lọ, bình cầu, bình cổ cong, giá đỡ, chén, nồi cất, ống nghiệm, cân, thuyền tán, bếp lò xây gạch v.v.. Bôi còn mua thêm lò sắt có chân di chuyển được từ chỗ nọ đến chỗ kia. Nhờ bạn bè giúp đỡ hoặc vay giật mua sắm tại các cửa hiệu thủ đô, các hóa chất thông dụng và đắt tiền cũng được chuẩn bị xong xuôi. Và, chính tại nơi đây, ngay tại phòng thí nghiệm đơn sơ này, vào một ngày cuối năm 1645, Rôbơc Bôi đã bắt đầu những thí nghiệm đầu tiên về vật lí, hóa học và nông hóa học. Bôi thích nghiên cứu đồng thời nhiều vấn đề cùng một lúc. Thông thường, Bôi cẩn thận giao việc cho các phụ tá phải làm trong ngày, sau đó ông vào phòng làm việc đọc cho thư kí viết những bản luận văn về triết học.
    Bôi, nhà bác học bách khoa, đã đi sâu nghiên cứu những vấn đề về sinh học, y học, vật lí và hóa học, đồng thời quan tâm không ít đến các vấn đề triết học, thần học và ngôn ngữ học. Là môn đồ của Frenxit Bêcơn, người khẳng định nguồn gốc chủ yếu của tri thức là thực nghiệm, Bôi chú trọng nhiều nhất đến các nghiên cứu thực nghiệm. Lí thú nhất là những thí nghiệm muốn hình muôn vẻ của ông về hóa học. Ông cho rằng hóa học phải trở thành môn khoa học cơ sở trong triết học. Đối với người đương thời, hóa học chỉ là nghệ thuật giúp các nhà bào chế sản xuất thuốc men, giúp các nhà giả kim thuật tìm hòn đá triết học. Nhưng đối với Bôi, hóa học là một khoa học nếu như tách ra khỏi giả kim thuật và y học thì nó hoàn toàn có thể trở thành một khoa học độc lập.
    ... Trong phòng thí nghiệm, công việc diễn ra hết sức sôi nổi Bôi ngắm nhìn, quan sát, thoăn thoắt đảo từ phòng nọ sang phòng kia. Rõ ràng ở đây, Bôi không chỉ là nhà thực nghiệm, mà còn là người chỉ đạo, người dàn trận, chỉ huy những người lính tiên phong tấn công vào trận địa khám phá những bí mật của tự nhiên.
    Và cũng chính tại đây, trong dự định của Bôi, trong phòng thí nghiệm hoạt động âm thầm nhưng khẩn trương này, các nhà bác học thường xuyên gặp gỡ, tụ họp, thông tin, trao đổi, bàn bạc với nhau về những vấn đề nóng bỏng của khoa học và rút ra kết luận. Một không khí làm việc say sưa, sáng tạo, đồng tâm hiệp lực... Bôi, vị chủ nhân thông tuệ, tính tình hòa nhã, trung thực, nhiệt thành, với tấm lòng rộng mở và tài lập luận đầy sức thuyết phục, đã nổi lên như linh hồn của các buổi mạn đàm. Thật ít người biết đến những buổi gặp mặt của những nhà thực nghiệm nhiệt tình ở một nơi khuất nẻo và cách bức này, nhưng rõ ràng những tư tưởng kì diệu đã lóe sáng ở chính nơi đây và một khoa học mới đang được hình thành...
    Các nhà khoa học thực nghiệm này tự gọi nhóm của mình là "Hội khoa học vô hình". Họ đùa vui như thế nhưng có ngờ đâu rằng đó lại là lời tiên tri.
    Quả thật, hội này về sau phát triển sâu rộng, thu hút được nhiều nhà bác học danh tiếng, có tiếng vang lớn trong giới khoa học. Nhiều thành viên của hội sau này đã trở thành những hội viên xuất sắc của Hội hoàng gia Anh quốc tức là Viện hàn lâm khoa học Anh.
    Về sau Rôbơc Bôi đã được bầu làm chủ tịch Hội Hoàng gia từ năm 1680 cho tới khi mất...

    Phát minh vĩ đại: định luật Bôi - Mariôt

    Người ta kể rằng, Bôi cho cuộc đời sẽ trở nên vô vị nhất nếu như ở đó tất cả mọi cái đều đã biết trước cả rồi và không còn gì nữa để nghiên cứu bằng thực nghiệm.
    Bôi viết: "Các nhà hóa học chỉ thấy nhiệm vụ của mình là bào chế thuốc, điều chế và biến đổi các kim loại. Còn tôi thì nhìn hóa học theo quan điểm hoàn toàn khác, không như thầy thuốc hoặc nhà giả kim thuật, mà như nhà triết học. Giá như con người coi trọng lợi ích của khoa học chân chính hơn là lợi ích riêng thì có thể chứng minh không khó khăn gì rằng, họ sẽ mang lại lợi ích vô cùng to lớn cho thế gian này nếu như họ dốc toàn bộ sức lực của mình vào việc tiến hành các thực nghiệm và thu thập các quan sát, chứ không chỉ nêu ra các lí thuyết không kiểm tra được bằng thực nghiệm".
    Và, có thể nói, đó là cương lĩnh khoa học mà Bôi đã kiên định thực hiện suốt đời...
    Sự việc sau đây phần nào cho thấy phẩm cách đó của Bôi. Ấy là vào những năm 1660, sau khi đã dời về Ocxphớc, Bôi đã tranh luận để bác bỏ ý kiến của Linuxơ, giáo sư trường dòng Giêsu Lútti. Mặc dù những thực nghiệm hiển nhiên và đầy sức thuyết phục của Tôrixenli, Paxcan và Ônô Ghêric đã được nhiều người thừa nhận. Linuxơ vẫn cả quyết rằng chẳng có áp suất khí quyển nào cả và cột thủy ngân trong khí áp kế sở dĩ không tiếp tục tụt xuống là do nó được giữ bởi những sợi dây vô hình đặc biệt.
    Bôi quyết định dùng thực nghiệm để tranh luận, ông muốn chứng minh bằng thí nghiệm rằng không khí có tính đàn hồi, và chính "sự đàn hồi" (Chú thích: tức là áp suất) ấy của không khí đã cân bằng với trọng lượng cột thủy ngân trong ống Tôrixenli.
    Ông lấy một ống thủy tinh dài, uốn cong phần dưới của nó sao cho hai nhánh gần như song song với nhau, và gắn kín đầu nhánh ngắn lại. Ông đổ thủy ngân vào nhánh dài, và do đó đã "nhốt" một ít không khí vào nhánh ngắn. Khi tiếp tục đổ thêm thủy ngân vào nhánh dài; ông nhận thấy rằng thể tích không khí càng nhỏ (độ đàn hồi càng lớn) thì độ cao của cột thủy ngân càng lớn (trọng lượng càng lớn). Các kết quả đo đạc được ghi trên một bảng. Khi phân tích các số liệu trên bảng ghi, người phụ tá của Bôi là Taoli nhận thấy rằng áp suất của không khí tỉ lệ nghịch với thể tích của nó. Bôi công nhận ý kiến đó là đúng, và chứng minh thêm rằng cả đối với những áp suất không khí nhỏ hơn áp suất khí quyển nữa, "áp suất của một khối khí luôn luôn tỉ lệ nghịch với thể tích của nó".
    Những thí nghiệm trên được thực hiện từ 1660, và được Bôi công bố năm 1662.
    Năm 1676, nhà vật lí học Pháp Mariôt, độc lập với Bôi, cũng thực hiện một loạt thí nghiệm về sự dãn nở và sự nén của không khí, và cũng đi đến kết luận như Bôi.
    Ngày nay, định luật nói trên được mang tên là định luật Bôi - Mariôt. Thực ra, đó là một sự bất công của lịch sử, vì nếu xét quyền ưu tiên phát minh, thì phải gọi nó là "định luật Bôi - Taoli" mới đúng sự thật.
    Bên cạnh định luật Bôi - Mariôt nổi tiếng, Bôi còn có những đóng góp lớn lao trong lĩnh vực vật lí và hóa học. Chính ông là người hoàn thành những công trình nghiên cứu đầu tiên về tính đàn hồi của các vật rắn, là người đầu tiên đề xuất tư tưởng về tính phức tạp của ánh sáng trắng, về khả năng nhiễm điện bằng hưởng ứng. Trong khi ở châu Âu phổ biến tư tưởng coi nhiệt là một chất đặc biệt, không có trọng lượng chứa trong các vật thể, thì Bôi xem nhiệt như là sự chuyển động của các phân tử. Ông cũng là người ủng hộ nhiệt thành giả thuyết nguyên tử. Ông cho rằng tất cả các vật được cấu tạo từ những hạt cực nhỏ và hoàn toàn đồng nhất.
    Trong lĩnh vực hóa học, nhờ tư duy phân tích sâu sắc kết hợp với óc quan sát tinh tế và nghệ thuật thực nghiệm tài tình, Bôi đã đóng một vai trò như người mở đường trong lịch sử hóa học, đã có công làm cho hóa học trở thành một khoa học độc lập, đã đưa phương pháp thực nghiệm chặt chẽ vào hóa học và nêu ra định nghĩa đúng đắn về nguyên tố...
    Ngoài sáu mươi tuổi, sức khỏe của Bôi kém sút. Ông không còn làm việc được trong phòng thí nghiệm, không tham gia được vào các công trình nghiên cứu. Ông trở về tư dinh của mình ở Xtonbrit. Ở đây, hàng ngày, ông gắng gượng ghi chép lại những điều thu lượm được trong quá trình nghiên cứu gần bốn chục năm qua...
    Nhiều lúc, nhớ bạn, những người đã từng hợp tác khi còn làm việc ở "Hội khoa học vô hình", nhớ cảnh cũ người xưa, ông đi Kembritgiơ thăm hỏi Niutơn, đi Ôcxphớc gặp gỡ bạn bè hoặc đi Luân Đôn đàm đạo với các nhà ngụy biện...
    Nhưng chẳng ở đâu ông thích bằng ở nhà, trong phòng làm việc của mình, giữa đống sách vở ngổn ngang...
    Ông mất giữa một ngày mưa ảm đạm, ngày 30 tháng 12 năm 1691.
    Bạn hữu, học trò, người thân ngậm ngùi nhớ tiếc ông.
    Hậu thế đón nhận ở ông một di sản khoa học quý giá và phong phú. Tác phẩm "Nhà hóa học hoài nghi" của ông được xem như chiếc la bàn dẫn đường cho các thế hệ những nhà hóa học sau ông.
    Thi hài ông được chôn cất trọng thể tại tu viện Oétminxtơ, lăng mộ các danh nhân của quốc gia Anh.
     
  20. lemontree123

    lemontree123 Lớp 6

    8. SACLO ÔGUYXTANH CULÔNG (1736 - 1806)

    Một người không chuyên về điện


    Trong sự phát triển của vật lí học đôi khi cũng có những điều bất ngờ. Có những phát minh lớn lại do những người không chuyên trong lĩnh vực đó thực hiện được. Culông là một trường hợp như vậy. Thật ra đây không phải sự tình cờ hoàn toàn. Có thể có người đang nghiên cứu sâu sắc nhiều vần đề trong một lĩnh vực khác, nhưng vì những lí do nào đó "tình cờ" bước sang một lĩnh vực mới, và vận dụng thành công những nghiên cứu cũ của mình để phát minh được những điều rất quan trọng trong lĩnh vực mới đó.
    Saclơ Ôguyxtanh Culông sinh năm 1736 tại Ănggulêm, một thành phố nhỏ ở tây nam nước Pháp, cách thủ đô Pari hơn 500km, một vùng nông nghiệp với những ruộng nho xanh tươi, những loại rượu Boocđô, Cônhắc có truyền thống và nổi tiếng khắp thế giới. Khó có thể nghĩ rằng cảnh thiên nhiên yên tĩnh này lại đưa Culông vào con đường phát minh khoa học. Culông là một học sinh cần cù và thông minh, tốt nghiệp xuất sắc trường trung học và trường đại học, rồi trở thành sĩ quan công binh trong quân đội Pháp.
    Nhu cầu xây dựng những cầu cống, công sự vững chắc đã thúc đẩy Culông đi vào nghiên cứu lí thuyết về cơ học. Năm 1773, ông đã xây dựng thành công những cơ sở lí thuyết về sức bền vật liệu. Năm 1779 ông công bố những công trình về nguyên lí máy đơn giản và các định luật ma sát. Năm 1781 ông đã là viện sĩ Viện hàn lâm khoa học Pari.
    Năm 1784, Culông hoàn thành những công trình nghiên cứu xuất sắc về sự xoắn đàn hồi của những sợi dây mảnh.
    Ông chứng minh được rằng nếu một sợi dây mảnh đồng chất đàn hồi bị xoắn nhẹ thì lực xoắn phụ thuộc chất làm dây, tỉ lệ thuận với góc xoắn và với lũy thừa bậc 4 đường kính của dây, và tỉ lệ nghịch với chiều dài của dây. Lực xoắn này là một lực rất nhỏ. Định luật về lực xoắn mà Culông phát minh cho phép tạo ra một phương pháp rất chính xác để đo các lực nhỏ bằng cách so sánh chúng với lực xoắn của sợi dây. Dựa vào định luật đó, Culông đã chế tạo ra một dụng cụ đo các lực nhỏ mà ông gọi là cái "cân xoắn".
    Cân xoắn gồm một sợi dây mảnh bằng tơ tằm hoặc bằng kim loại đặt trong một ống thủy tinh ở vị trí thẳng đứng. Cuối sợi dây gắn một chiếc kim ngắn đặt nằm ngang, có thể quay trước những vạch chia độ khắc trên thành bình thủy tinh. Khi có một lực nhỏ tác động vào một hòn bi nhỏ gắn ở một đầu kim, nó làm cho kim quay một góc nhỏ và xoắn sợi dây lại. Khi lực xoắn cân bằng với lực tác dụng, chiếc kim dừng lại. Theo định luật, góc xoắn tỉ lệ với lực tác dụng, vì vậy khi xác định được các góc xoắn (góc quay của kim) do hai lực khác nhau gây ra, ta có thể so sánh được hai lực đó. Cân xoắn có độ chính xác rất cao. Cu lông đã dùng nó để đo các lực và khảo sát ma sát giữa các chất lỏng và các vật rắn.
    Cho tới lúc này, ở tuổi 48, quan tâm khoa học của Culông là các vấn đề cơ học. Ông chưa hề có một nghiên cứu nào về điện học. Nhưng cũng đúng lúc này Culông được biết rằng các nhà điện học đang có nhu cầu phải đo những lực điện và lực từ, là những lực hết sức nhỏ. Để "thử sức" chiếc cân xoắn của mình, ông bắt đầu đo đạc và khảo sát những lực điện và lực từ, coi đó là một việc "làm thêm", bên ngoài nhiệm vụ chính của mình. Nhưng chính việc "làm thêm" này đã làm cho tên tuổi của ông trở thành bất tử.

    Vì sao cần đo lực điện và lực từ


    Từ thời cổ đại, con người đã biết đến điện ma sát, nhưng sau đó hơn một nghìn năm, tri thức về điện không tiến thêm được chút nào. Tới đầu thế kỉ XVIII, điện ma sát lại được nhiều người quan tâm, vì đã có những dụng cụ cho phép tạo ra điện ma sát khá mạnh, đủ để phóng ra tia điện và làm cho cơ bắp con người bị co giật. Tới giữa thế kỉ XVIII, bằng những thí nghiệm nổi tiếng của mình. Franklin chứng minh rằng "điện thiên nhiên" phóng ra từ những đám mây (tia chớp và sét) và "điện nhân tạo" sinh ra bằng ma sát có cùng một bản chất như nhau và gây ra những hiện tượng như nhau.
    Nếu như ở đầu thế kỉ XVIII, điện mới chỉ là những hiện tượng rời rạc dùng để mua vui cho những người nhàn rỗi, thì từ giữa thế kỉ XVIII, các nhà khoa học đã thấy phải nghiên cứu điện một cách nghiêm túc, có hệ thống. Muốn vậy, bên cạnh những hiện tượng định tính, phải tìm ra những quy luật định lượng của các hiện tượng điện, phải nghiên cứu bản chất của điện.
    Franklin cho rằng điện là một chất lỏng đặc biệt gọi là "chất điện" chứa trong mọi vật. Vật nào chứa "vừa đủ" chất điện thì trung hòa về điện, vật nào chứa "nhiều hơn" thì mang điện dương, chứa "ít hơn" thì mang điện âm. Một số nhà khoa học khác cho rằng có hai "chất điện" khác nhau. Trong vật nào hai "chất điện" có số lượng "bằng nhau" thì vật đó trung hòa, nếu một loại chất điện nào đó số lượng "nhiều hơn" loại khác thì vật đó mang điện dương hoặc âm. Mỗi giả thuyết trên giải thích được một số hiện tượng điện, nhưng lại không giải thích được một số hiện tượng khác. Không thể kết luận được các thuyết đó đúng hay sai vi chưa ai đo được chất điện chứa trong các vật.
    Để nghiên cứu điện về mặt số lượng, Êpinuxơ nêu lên nguyên lí như sau: Mỗi vật ở trạng thái bình thường đều mang một lượng chất điện nhất định. Các hạt điện đẩy lẫn nhau và hút các vật chất. Lực hút và đẩy giữa các hạt điện đó, tức là giữa các điện tích, thì tỉ lệ với độ lớn của các điện tích, nhưng không phụ thuộc khoảng cách của chúng. Sau đó Cavendisơ thừa nhận giả thuyết của Êpinuxơ, và bổ sung thêm: Lực hút và đẩy giữa các điện tích tỉ lệ nghịch với một lũy thừa của khoảng cách, nhưng chưa biết là lũy thừa bậc mấy. Trên cơ sở đó, ông thực hiện một loạt tính toán về các hiện tượng điện và rút ra kết luận rằng muốn cho các phép tính không dẫn đến những kết quả vô lí, bậc của lũy thừa phải nhỏ hơn 3.
    Tiếp đó, Cavendisơ nghiên cứu sự phân bố điện tích trên một khối cầu tích điện, và ông cảm thấy rằng sự phân bố các hạt của "chất điện" phải phụ thuộc quy luật hút và đẩy của các hạt đó. Bằng cách lập luận về mặt toán học, ông rút ra nhận xét rằng nếu như lực hút và đẩy giữa các điện tích tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách của chúng, thì "hầu hết" điện tích sẽ dàn ra mặt ngoài của vật dẫn, và bên trong vật dẫn "hầu như" không có các điện tích. Ông đã làm thí nghiệm và chứng minh rằng nếu lấy hai nửa quả cầu rỗng bằng kim loại chùm ra ngoài một quả cầu kim loại tích điện thì quả cầu bên trong sẽ mất hết điện tích.
    Những thí nghiệm và những lập luận đó đang mở đường dẫn tới những định luật định tính về các hiện tượng điện. Nhưng muốn khẳng định các định luật đó một cách chắc chắn, cần thực hiện những phép đo chính xác về các lực điện. Các lực điện này vô cùng nhỏ bé, và các nhà điện học chưa có cách nào để đo chúng cả.
    May mắn thay, đúng lúc các nhà điện học đang bối rối thì chiếc cân xoắn của Culông, một người "ngoại đạo" đối với điện học, lại phát huy được vai trò quyết định của nó.

    Người không chuyên về điện mở đường cho điện học

    Năm 1785 Culông công bố những kết quả đầu tiên về phép đo lực đẩy của các điện tích bằng cân xoắn. Ông đã thực hiện nhiều phép đo khác nhau, và đã công bố kết quả của ba lần đo, trong đó khi giữ các điện tích cùng dấu không đổi, và cho khoảng cách giữa chúng thay đổi theo tỉ lệ 36: 18: 8,5 thì lực đẩy giữa chúng thay đổi theo tỉ lệ 36: 144: 575,1 tức là lực đẩy gần đúng tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách, Culông đã giải thích sự sai khác đó là do trong khi tiến hành thí nghiệm một phần điện tích đã bị "rò" đi mất.
    Sau đó, Culông tiến hành đo lực hút. Phép đo này khó hơn nhiều, vì khi cho hai hòn bi nhỏ tích điện, rất khó ngăn sao cho chúng khỏi chạm nhau. Dù sao, sau nhiều lần thí nghiệm, ông cũng đã đi đến kết quả là lực hút của các điện tích cũng tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách giữa chúng.
    Những kết quả đó thực là khích lệ, thế nhưng Culông vẫn chưa hài lòng. Ông hiểu rằng định luật mới này sẽ giữ một vai trò trọng yếu trong sự phát triển của điện học. Vì vậy không thể dừng lại ở những kết quả "gần đúng" đã tìm được; mà phải tiến lên những độ chính xác cao hơn nữa. Ông đã sử dụng và cải tiến một phương pháp đo chính xác độc đáo, trước đó đã được áp dụng để đo các lực từ của các mũi nhọn bằng thép. Phương pháp chính xác đó ngày nay được gọi là "phương pháp dao động".
    Chúng ta biết rằng khi một con lắc dao động, tần số của nó phụ thuộc trọng lực tác dụng vào con lắc. Giống như vậy, tần số dao động của một chiếc kim tích điện dao động trong một mặt phẳng nằm ngang cũng phụ thuộc lực điện tác dụng vào nó, thành thử khi đo được tần số dao động của kim, ta có thể xác định được lực điện tác dụng. Culông đã làm một chiếc kim nhỏ bằng chất cách điện, dao động trong mặt phẳng nằm ngang, ở một đầu chiếc kim có gắn một tấm kim loại nhỏ, đặt thẳng đứng và tích điện. Phía trước tấm kim loại có đặt một hòn bi nhỏ, tích điện ngược dấu với nó. Với dụng cụ này, có thể đo được chính xác khoảng cách giữa tâm của tấm kim loại và tâm hòn bi. Khi cho chiếc kim dao động trong một thời gian đủ dài, có thể xác định chính xác được tần số dao động và tính ra lực điện tác động. Phương pháp đo chính xác này của Culông đã khẳng định hoàn toàn định luật về sự phụ thuộc của lực điện theo tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách. Định luật này về sau được gọi là định luật Culông.
    Tiếp tục công trình của mình, Culông đã đo lực tác dụng giữa các từ cực, và cũng xác định được rằng lực từ cũng tuân theo cùng một định luật như lực điện.
    Với những định luật Culông, người ta thấy rằng lực điện và lực từ tuân theo những định luật tương tự như lực hấp dẫn của Niutơn. Đó là một phát hiện quan trọng, gợi ý cho các nhà vật lí vận dụng nhiều khái niệm của lí thuyết hấp dẫn vào điện học, và tạo cho điện học một bước tiến mới không thể có trước Culông.
    Có người nghĩ rằng trong khoa học cũng "sống lâu lên lão làng". Trường hợp của Culông đã chứng minh rằng không phải như vậy. Trong khoa học một "lính mới" cũng có thể làm nên chiến công hiển hách nếu "lính mới" đó có đủ bản lĩnh khoa học và nhậy cảm khoa học.
     
Trạng thái chủ đề:
Không mở trả lời sau này.

Chia sẻ trang này